Frans de Waal: De aap en de filosoof. Hoe de moraal is ontstaan

Contact, euro 22,90

Een bonobo, genaamd Kuni, ving in haar verblijf in een Engelse dierentuin op een dag een spreeuw. Haar verzorgster, die bang was dat Kuni de vogel dood zou maken, spoorde haar aan de spreeuw los te laten.

Frans de Waal: De aap en de filosoof. Hoe de moraal is ontstaanKuni klom in het puntje van de hoogste boom, spreidde voorzichtig de vleugeltjes van de spreeuw uit en gooide hem de lucht in, in de richting van het hek om haar verblijf. Het vogeltje fladderde niet ver genoeg en landde weer in de apenkooi, waar Kuni het vervolgens beschermde tegen een nieuwsgierige jongere aap.

Wat zegt deze waarneming nu over het vermogen tot 'goedheid' bij dieren? In elk geval bleek dat Kuni zich bekommerde om de spreeuw en dat hij zich in de situatie van de vogel, een volstrekt ander dier, kon verplaatsen.

Volgens etholoog Frans de Waal, hoogleraar psychologie en inmiddels een celebrity op het gebied van bestudering van apengedrag, zijn het juist die empathische vermogens, zowel bij mensen als bij sommige dieren, die de basis vormen van moraliteit. De aap en de filosoof is een bundeling van de lezingen die De Waal in 2003 gaf aan de Amerikaanse Princeton University, waarbij hij door vier andere wetenschappers van repliek werd gediend en waarin hij al zijn stokpaardjes van stal kon halen.

Uit zijn eerdere werk - Van nature goed (1996), Chimpanseepolitiek (1999), De aap en de sushimeester (2001), De aap in ons (2005) - zijn die stokpaardjes inmiddels genoegzaam bekend: een anekdotische, incidentele waarneming als die van Kuni hierboven kan best als bewijs dienen van eigenschappen zoals inlevingsvermogen bij dieren. En het aan dieren toeschrijven van emoties en intenties die meestal als louter menselijk worden beschouwd (het zogenoemde antropomorfisme), is een probate manier om diergedrag te begrijpen.

En bovenal: het menselijke besef van goed en kwaad is niet een dun laagje vernis over een 'beestachtige' natuur. Moraal is net zoals al onze eigenschappen een product van de evolutie en niet strijdig met onze dierlijke komaf. Sterker nog, in het gedrag van apen (en van andere sociale dieren, zoals olifanten en dolfijnen) zie je de moraal ook terug, bijvoorbeeld in de vorm van empathie, voor elkaar opkomen, zorgen voor de zwakkeren, verwachtingen over de eerlijke verdeling van voedsel en het hanteren van regels en straffen.

Zijn 'opponenten' - drie filosofen en een evolutiepsycholoog - zijn het eigenlijk meer met De Waal eens dan oneens. Maar dat geldt niet voor de rol die het verstand, de rede, in de moraal speelt. Dieren worden volgens hen in hun morele gedrag primair gemotiveerd vanuit hun emoties, terwijl mensen ook kunnen nadenken over hun beweegredenen en morele oordelen. Mensen kunnen beredeneren hoe men zich onder bepaalde omstandigheden zou moeten gedragen. Alleen mensen kunnen zich in die abstracte positie van onpartijdige toeschouwer begeven, en morele goed- of afkeuring uitspreken over situaties, ook als ze zich daar zelf niet in bevinden. Daarin zit het grote verschil met de moraal bij de dieren.

De Waal krijgt het laatste woord, tijdens de lezing en in het boek. Hij erkent dat de morele vermogens van mensen veel verder gaan dan die van dieren. De Waal wil echter de nadruk niet leggen op wat apen allemaal níét hebben of kunnen; hij is geïnteresseerd in de eigenschappen die mens en dier wél gemeenschappelijk hebben. Uiteindelijk komt hij tot drie niveaus van moraliteit, waarbij voor het hoogste niveau oordeelsvermogen en redeneren vereist zijn. Maar dat laat onverlet dat wij de lagere niveaus, onze morele sentimenten, delen met onze biologische familie: de apen.

De aap en de filosoof geeft de huidige stand aan van het debat over de evolutionaire basis van moraal en de morele vermogens van dieren. Wie zich niet thuisvoelt bij de academische toon en de wetenschappelijke scherpslijperij, kan nog steeds prima terecht bij de eerdere boeken van Frans de Waal. (PAUL DE VRIES)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden