PlusAchtergrond

Frank Westerman kent geen wonderlijker vluchtverhaal dan dat van de Russische blogger Irina

In Te waar om mooi te zijn bundelt Frank Westerman 14 reportagereizen. In dit nieuwe verhaal Rendier, renmens schrijft hij over onder meer zijn vijf jaar in Moskou, waar hij de opkomst van Vladimir Poetin als nieuwe tsaar (of nieuwe Stalin?) meemaakte.

Frank Westerman
Rendier bij de vervallen villa in de Russische mijnbouwnederzetting Barentszburg op Spitsbergen waar prima ballerina Maja Plisetskaja opgroeide. Beeld Vera Westerman
Rendier bij de vervallen villa in de Russische mijnbouwnederzetting Barentszburg op Spitsbergen waar prima ballerina Maja Plisetskaja opgroeide.Beeld Vera Westerman

Niet eerder in mijn leven, ook niet als oorlogscorrespondent, stuitte ik op een wonderlijker vluchtverhaal dan dat van Irina Dasjova. Russin, 23 jaar, blogger. We ontmoetten elkaar op 1308 kilometer van de Noordpool. In de Barentszpub op Spitsbergen bestelde ze vier regenboogcocktails. Mijn dochter en ik, we brachten een toost uit op Irina en haar vriendin Lara.

Die zomeravond vertelde Irina over haar vlucht. Het uitzonderlijke zat ’m niet in de ontberingen onderweg. Ze had in Moskou een lijnvlucht naar Spitsbergen. Maar wel halsoverkop, nadat ze een Facebookpost had gedeeld: ‘Poetin in prison, Navalny vrij’. Begin 2021 was Aleksej Navalny, die zijn vergiftiging met zenuwgas had overleefd, veroordeeld tot een strafkamp ten oosten van Moskou.

Vrijwel onbewoonde archipel

De hoofdredacteur van de nieuwssite waarop Irina haar blogs publiceerde werd opgepakt. Irina wilde het land uit, maar had geen geldig vaccin. En zo viel haar keus op de Russische mijnbouwnederzetting Barentszburg (350 zielen) op 78 graden noorderbreedte. Irina’s vriendin Lara werkte daar in het lokale postkantoor, de plek waarvandaan toeristen hun meest noordelijke ansichtkaart plegen te versturen.

Nu bracht Lara een toost uit ‘op het Noorse grondgebied waarop we ons bevinden’. Barentszburg mocht bestuurd worden door het Russische Arktikoegol (Arctische steenkool), de vrijwel onbewoonde archipel hoort volgens het Spitsbergenverdrag uit 1921 bij Noorwegen.

“Ik was net op staande voet ontslagen toen Irina in nood zat,” zei Lara. “Weet je waarom? Als gidsen van Arktikoegol hadden wij het ook voor Navalny opgenomen.”

Lara was naar de Noorse nederzetting Longyearbyen gevlucht (1250 zielen), twee gletsjers verderop aan een inham van dezelfde fjord.

“Maar in Barentszburg hebben ze in het zomerseizoen wel Engelsprekende gidsen nodig,” zei Irina. Zij was aangenomen in de plaats van Lara – ondanks haar antecedenten. Typisch Russisch om die niet na te trekken.

“Skål.”

“Nazdrovje.”

MS Polar Girl

Tot zover de eerste etappe van Irina’s vlucht. Van de tweede waren mijn dochter en ik getuige. Dit gebeurde tijdens onze dagtocht over het IJsfjord met de MS Polar Girl, een stoer schip onder Noorse vlag. We voeren voorbij aan gletsjerwanden en meerden af aan de steenkoolkade van Barentszburg. Bij de loopplank wachtte de Russische gids Pjotr – grijze muts, baard, bril.

“Die keerwal ginds, waarachter de steenkool ligt opgeslagen, die is nog door de Hollanders gebouwd,” probeerde ik het ijs bij Pjotr te breken. Zowel de mijn als het dorp waren in 1932 aan Arktikoegol verkocht.

Njet,“ meende Pjotr. “Alles wat je hier ziet is Russisch.”

Ook goed, dan gaan we ervan uit dat alles in ons blikveld ‘Russisch’ is… Wat was het dat we zagen?

Rendieren. Gemoedelijk kauwend, af en toe opkijkend met hun ouwelijke oogopslag. De rendieren van Barentszburg graasden tussen verweerde houten huizen. Waren het tamme dieren?

Njet,” zei Pjotr. “Ze weten dat ze binnen de bebouwde kom niet bejaagd mogen worden.”

Pas later, toen we aan de cocktails zaten met Irina en Lara, drong het tot me door: deze vredelievende, plantenetende eenhoevigen schuilen tussen een kluitje huizen op deze gure kust omdat ze anders ten prooi vallen aan jagers.

Deze rendieren zijn vluchtelingen. Je kunt ook zeggen: Irina en Lara zijn renmensen.

Poetins troonsbestijging

Halverwege de klim naar het dorpsplein maakte Pjotr een opmerking die me terugslingerde naar de vijf jaar (1997-2001) die ik in Moskou woonde – tijdens de opkomst van Vladimir Poetin als de nieuwe tsaar in het Kremlin.

null Beeld Martijn Beekman/ANP
Beeld Martijn Beekman/ANP

Frank Westerman

Frank Westerman (Emmen, 1964) is journalist en schrijver. Hij schrijft vooral non-fictie, altijd op zoek naar het verhaal achter de realiteit. Begin jaren negentig was Westerman correspondent van de Volkskrant en NRC Handelsblad in Belgrado en Moskou. Over zijn ervaringen op de Balkan publiceerde hij in 1994 zijn eerste boek, De brug over de Tara. Hij schreef onder meer De graanrepubliek (1999), Ingenieurs van de ziel (2002), El Negro en ik (2004, bekroond met de Gouden Uil), De slag om Srebrenica (2016) en De kosmische komedie (2020).

Zijn troonsbestijging eind 1999 viel samen met de herintrede van de repressie. Als correspondent kreeg ik ineens vreemde telefoontjes van Russen die zich voordeden als collega’s – maar bij navraag niet bekend waren bij de Russische kranten waarvoor ze zeiden te werken. Ngo’s werden opgedoekt, archieven sloten zich als oesters. Dit laatste bleek de opmaat naar eerherstel voor de staatsterreurdiensten KGB en diens opvolger FSB.

En nu wees Pjotr op een villa met een ingestorte veranda: “Hier is Maja Plisetskaja opgegroeid. Prima ballerina van het Bolsjojtheater.”

De danseres die de beste ‘stervende zwaan’ ooit placht te vertolken. Hier?!

Van haar autobiografie Ik, Maja Plisetskaja heb ik onthouden dat zij jarenlang niet naar het buitenland mocht uit vrees dat ze met een hindeachtige sprong naar het Westen zou overlopen. Maar nieuw voor mij was dat haar vader de eerste directeur van Arktikoegol was, dezelfde onderneming die Lara ontsloeg en Irina – althans voor nu – had aangenomen.

In 1934 herdacht de 9-jarige Maja op het pleintje met de Leninbuste de vermoorde partijbons Sergej Kirov. De ceremonie was niet afgelopen of haar vader was het volgende slachtoffer van Stalins zuiveringsmachine.

Uit de inhoudsopgave van haar biografie:

Hoofdstuk zes – Terug in de klas na papa’s arrestatie

Hoofdstuk zeven – Mama verdwijnt

Vader was geëxecuteerd; moeder werd verbannen naar een goelagkamp, waar ze in 1941 vermagerd en gebroken uit was teruggekeerd.

Verkapt souvernirwinkeltje

Het postkantoor van Barentszburg bleek een verkapt souvenirwinkeltje. De MS Polar Girl lag beneden aan de kade te wachten. “Geen haast,” sprak de beambte ons toe. “Ik ga vanmiddag met jullie mee terug.”

Later op de achterplecht, terwijl Barentszburg zich verkleinde tot een vlekje boven het zog, sprak ik haar aan. Voor het eerst hoorden we haar naam.

Irina zei dat ze vrij had genomen om een vriendin te bezoeken in de Noorse nederzetting achter de twee gletsjers. En o ja, om de volgende dag samen met haar mee te lopen in de eerste Pride van Spitsbergen. Zo was het gekomen dat we de volgende avond proostten met onze kleurrijke cocktails – op 55 kilometer buiten de Russische invloedssfeer.

Na middernacht in de serre, terwijl de zon hardnekkig weigerde onder te gaan, vertelde Irina hoe bang ze was voor de lange arm van Moskou. Poetin joeg immers ook op jonge vrouwen die met andere jonge vrouwen zoenden. Daarom was ze niet alleen voor de Pride met de MS Polar Girl meegevaren, maar ook voor een Modernavaccin. Zodra ze ook van Spitsbergen zou moeten vluchten, had ze een geldig vaccinatiebewijs nodig.

Terug in Nederland bleven we in contact met Irina – via Instagram. Ze postte foto’s van een nachthemel met groene strepen noorderlicht. Twee rendieren op een veldje bij de Lenin-buste. Dat soort dingen.

Tot één week voor de Russische inval in Oekraïne. Ineens verscheen er op haar tijdlijn een filmpje, opgenomen vanuit een auto. Het regent, ruitenwissers gaan heen en weer. Boven de snelweg schiet ‘BERLIN’ voorbij.

Moordzuchtige fanaat

Dan, op de dag van de inval, zien we een foto van de Brandenburger Tor gehuld in blauw-geel laserlicht. Onder de hashtag #janiemaltsjoe (ik zwijg niet): ‘Ik kan amper bevatten dat een moordzuchtige fanaat een oorlog kan voeren ‘uit naam van’ 145 miljoen mensen. Ik sta achter het Oekraïense volk. Het doet me zo, zo ontzettend veel verdriet.’

Bladerend door de bijgaande fotoserie schiet ik vol. Ik zie haar arm in arm met Lara. ‘Russen zij aan zij met Oekraïne,’ staat er op een van hun kartonnen. De laatste leuze is van een ander kaliber, zonder dat duidelijk is wie die meevoert. ‘Poetin in prison, Navalny vrij.’

Het is niet Irina die dit karton omhooghoudt. Zelfs in Berlijn vreest ze de wraakzucht van Poetin. Haar moeder heeft op haar eerste bericht uit Berlijn huilend van geluk gereageerd. Je moet er niet aan denken dat de Moskouse ordediensten háár zouden grijpen voor de moed van haar dochter, de renmens Irina die beschutting heeft gevonden onder de Brandenburger Tor.

null Beeld

Te waar om mooi te zijn
Frank Westerman
Querido/Fosfor, €20
312 blz.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden