PlusRecensie

Fragments of Sphere: hoe kunst externe ruis kan wegdrukken

Onze wereld is versplinterd, bevestigt de tentoonstelling Fragments of Sphere. Maar kunst kan daar een tijdelijk gevoel van eenheid tegenover zetten.

Bij de tentoonstelling aan de Melaniaweg draait het om de fragmentatie van de wereld. Beeld
Bij de tentoonstelling aan de Melaniaweg draait het om de fragmentatie van de wereld.

De Griekse wijsgeer Empedocles ontwikkelde in de vijfde eeuw voor Christus het idee dat de wereld is opgebouwd uit aarde, water, lucht en vuur. Van weersomslagen tot natuurrampen, het kwam allemaal door de wisselwerking tussen de vier elementen die telkens een nieuwe onderlinge balans zoeken. Ruim tweeduizend jaar lang bleef dit kosmologische model overeind en was de wereld relatief overzichtelijk.

Empedocles’ basiselementen vormen het uitgangspunt voor Fragments of Sphere. Een boommens probeert zijn vergroeide voeten uit de aarde te trekken, golven rollen ons tegemoet en kleuren gifgroen, halsbandparkieten scheren als bommenwerpers door de lucht en een bos verandert in een vuurbal. Van eenheid en harmonie is geen sprake meer in onze tijd van milieuverontreiniging, klimaatcrisis en een dreigende Apocalyps.

Fragmentatie van de huidige wereld is dan ook het eigenlijke onderwerp van deze tentoonstelling. Maar dat impliceert niet per se een klaagzang. Uit sommige van de acht monumentale kunstwerken spreekt zelfs geloof in het menselijk vermogen om tot nieuwe samenhang te komen. In een video van Amalia Pica combineren figuranten gekleurde driehoeken, rechthoeken en andere vormen van plexiglas die ze laten overlappen alsof het Venndiagrammen zijn. De optimistische boodschap: als je fragmenten slim combineert, kun je een gedeeld midden vinden en nieuwe oplossingen.

Instinctief

Wat Pica ziet als een intellectuele verdienste, is bij Bill Viola een instinctieve reflex. In zijn video Tempest (study for The Raft) staat een gemêleerd gezelschap ogenschijnlijk te wachten op de bus – nette mevrouw koestert handtas, kunststudent schikt tekeningenkoker, baardman leest paperback – als plots van twee kanten een waterkanon op ze wordt gezet. Het is de zondvloed gefilmd in slowmotion. En onder dit geweld versmelt de groep tot een kluwen met armen en benen, één organisme dat zich verzet tegen externe bedreiging.

Meer ambigue zijn de werken van Saskia Noor van Imhoff en Matthew Day Jackson. De eerste lijkt aanvankelijk in te zetten op redding door technologie. Ze conserveert kunstwerken in een ijskast en beschermt rotsen tegen erosie door ze met lasersnijders te reproduceren in rvs. Maar ze gebruikt ook zout in haar installaties, een beproefd conserveringsmiddel, maar ook de oorzaak van roest en verval.

Day Jacksons kruising tussen boom en mens kun je optimistisch interpreteren als eenwording met de natuur, maar voor hetzelfde geld zien we hier Moeder Aarde die het echt zat is om te worden afgegraven, leeggeplukt en uitgeperst, en haar grootste vijand heeft gekoloniseerd. De aarde speelt ook een rol in de video die Claudia Martinez Garay en Arturo Kamaya maakten over de 18de-eeuwse Peruaanse verzetsheld Tupac Amaru II: na zijn executie door de Spanjaarden werden zijn ledematen verspreid over het land. Een vorm van fragmentatie, zeker, en de manier waarop Tupac weer tot leven wordt gewekt als computeranimatie vormt een verbinding tussen verleden en toekomst. Maar toch voelt dit werk als een vreemde eend in de bijt van deze tentoonstelling.

Dubbelzinniger

Dat heeft waarschijnlijk te maken met het semi-narratieve karakter waarmee And they could never kill him afwijkt van de andere werken. Die zijn meer gefocust op één fenomeen en zijn tegelijkertijd dubbelzinniger. Zoals de bosbrand van David Claerbout, die alleen van zo dichtbij kan worden beleefd omdat hij is gegenereerd door een computer: totale vernietiging en goddelijke controle ineen. Of de oceaan van Henk Stallinga, die onbevattelijk groot is maar enigszins kenbaar lijkt te worden door hem op te delen in twaalf schermen.

Wat die beide video’s gemeen hebben met Viola’s zondvloed is de vertraging. Die zorgt voor concentratie en vaagt externe ruis weg. Eventueel onbehagen over wat schuurt, niet klopt of zelfs ronduit destructief is, lost op in pure schoonheid. De beste illustratie hiervan is KOE van Cyprien Gaillard. Zijn camera volgt vier minuten lang een zwerm halsbandparkieten, krijsende exoten die zich het luchtruim rond de Königsallee in Düsseldorf hebben toegeëigend. Ze vliegen langs bomen en winkels, en passeren op een gegeven moment een moslimgezin dat de eendjes staat te voeren. In een split second knalt alles boven op elkaar: mondialisering, migratie, multiculturalisme en de vraag of we één kunnen of zelfs moeten zijn. Maar de parkieten glijden alweer verder, in sierlijke cirkels, als derwisjen in een Duitse winkelstraat. Voor zolang het duurt, is de wereld weer gelijmd.

Fragments of Sphere: t/m 1 augustus in Projectspace on the Inside, Melaniaweg 1

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden