Tito liet bij zijn favoriete verblijf op het eilandje Brijuni in Kroatië graftombes bouwen voor zijn paard Mali en zijn lievelingshond Tigar.

PlusAchtergrond

Fotobeurs Unseen: de wereld van het Joegoslaviëtribunaal schuilt achter Tito’s gebloemde vitrage in dit boek

Tito liet bij zijn favoriete verblijf op het eilandje Brijuni in Kroatië graftombes bouwen voor zijn paard Mali en zijn lievelingshond Tigar.Beeld Friso Keuris

Fotograaf Friso Keuris maakte een uniek vormgegeven fotoboek over het Joegoslavië van ooit, het bloedig uiteenvallen van het land en het Joegoslaviëtribunaal in Den Haag. Zaterdag signeert hij op fotobeurs Unseen. ‘De adrenaline spoot uit mijn oren.’

Marjolijn de Cocq

Jarenlang maakte hij portretten bij het Joegoslaviëtribunaal, dat van 1993 tot 2017 was gevestigd in een kantoorgebouw uit de jaren zeventig in het Haagse Statenkwartier; van bewakers, vertalers en journalisten tot advocaten, aanklagers en de hoofdaanklager zelve. Eigenlijk had Friso Keuris (59) als fotograaf al bij de processen van Neurenberg geweest willen zijn, de fascinatie voor de Tweede Wereldoorlog kreeg hij van huis uit mee.

“Bij het Joegoslaviëtribunaal ben ik ook nog tergend traag begonnen, het idee kwam pas in 2000. Ik besefte: straks verspeel ik de kans om vast te leggen wat hier plaatsvindt en dat dat van groot historisch belang is. Maar ik moest eerst binnen zien te komen, hoofdaanklager Carla Del Ponte hield destijds de poort goed dicht. Ik maakte portretten van auteurs voor HP/De Tijd, die heb ik voorgelegd en uiteindelijk zeiden ze: laten we het dan maar doen. Die schiet een paar plaatjes en dan is ie weer weg, dachten ze.”

Tekst gaat verder onder de foto.

Hoofdaanklager van het Joegoslaviëtribunaal Carla Del Ponte. Beeld Friso Keuris
Hoofdaanklager van het Joegoslaviëtribunaal Carla Del Ponte.Beeld Friso Keuris

Maar hij bleef, van 2001 tot en met 2003, en keerde terug van 2013 tot 2017 toen het tribunaal met de processen tegen Radovan Karadzic en Ratko Mladic een nieuwe fase in ging. Del Ponte, aanklager van 1999 tot 2003, kreeg hij zelf ook voor de camera, de blik op streng. “Een hoop mensen wilden eerst niet in beeld. Maar ik kwam steeds verder. De grap, na twee jaar vroeg Del Ponte: wanneer ben ik nou aan de beurt?”

Grote Joegoslavische droom

De portretten en foto’s achter de schermen bij het tribunaal zijn nu gebundeld in een fotoboek dat een vorm heeft die nog niet eerder bestond: binnen glanzende pagina’s met documentairefoto’s van het zomerpaleis van de Joegoslavische leider Josef Broz Tito (1889-1980) liggen twee tegengestelde katernen ingenaaid die zich vanuit het midden laten openvouwen. Even ingenieus als indringend wordt zo beurtelings de wereld van het tribunaal in beeld gebracht en het bewijsmateriaal van de misdaden die eraan ten grondslag lagen.

Zeven jaar heeft Keuris gewerkt met vormgever Teun van der Heijden aan wat TiTo - of an islands paradise and disturbed earth zou worden. “Toen ik mijn tribunaalfoto’s aan Teun liet zien, begreep hij aanvankelijk niet wat ik daarmee wilde vertellen. Daar werd ik wel even pissig van, want het materiaal dat ik had, heeft niemand. Maar hij had een punt. Het zijn foto’s van mensen binnen de machinerie van het tribunaal, maar dat zegt mensen daarbuiten niet zoveel zonder context. Hij zei: zet er iets tegenover waardoor ik het tribunaal beter begrijp.”

Die context vond hij toen hij hoorde van Tito’s favoriete verblijf op het eilandje Brijuni in Kroatië en in 2016 toestemming kreeg daar te fotograferen. “Het staat voor mij voor de grote Joegoslavische droom van Tito, die uiteengeslagen is. Ik kreeg drie dagen de tijd, de adrenaline spoot uit mijn oren.” Betoverende eilandbeelden legde hij vast, het in de tijd gestolde meubilair, details van verval en persoonlijke toetsen als de sarcofagen van Tito’s lievelingshond en het paard waarop hij tijdens de Tweede Wereldoorlog als partizaan door de bergen had getrokken.

Altaarstuk

De foto’s van Brijuni waren te zien op het prestigieuze fotofestival Les Rencontres, en er kwam de suggestie daarvan een koffietafelboek te maken. “Dat bracht me in enorme verwarring. Wacht! Ik begon met het Joegoslaviëtribunaal, dát wil ik in perspectief brengen, is daar dan zo weinig animo voor? Toen bedachten Teun en ik: we maken een koffietafelboek – maar dan met een boek binnen het boek. De drukker begreep er eerst niets van, de binder niet. Het is als een altaarstuk waarbij je panelen opent en zo een steeds groter verhaal ontstaat.”

Die panelen dan niet van krakend eikenhout, lacht Keuris, maar besloten achter een foto van de gebloemde vitrage in Tito’s paleis. “Klinkt vreselijk cliché om daar gordijntjes voor te nemen, maar beter beeld is er natuurlijk niet. En toen we deze vorm hadden gevonden, begon het steeds stelliger te werken: elk blokje versterkt elkaar.”

Zo volgt op een portret van het hoofd communicatie, zelf destijds als meisje met andere moslims samengedreven op een schoolplein, bewijsmateriaal tegen de daders van toen – een ervan in een door de verdediging aangedragen foto in zwembroek op een ezel. “En een foto van zijn rode autootje. Als om te laten zien: doodgewone, sympathieke man. Maar op de luchtfoto daarnaast zie je de route naar de Drina waar hij zijn slachtoffers doodschoot en in de rivier dumpte. Zij is bij het tribunaal gaan werken in de hoop hem ooit veroordeeld te zien: hij heeft levenslang gekregen.”

Tekst gaat verder onder de foto.

De ‘doodgewone, sympathieke man’ op het ezeltje kreeg bij het Joegoslaviëtribunaal levenslang. Beeld Friso Keuris
De ‘doodgewone, sympathieke man’ op het ezeltje kreeg bij het Joegoslaviëtribunaal levenslang.Beeld Friso Keuris

Hij neemt het woord trots zelden in de mond, zegt Keuris, maar op dit boek, deze verslaglegging, is hij oprecht trots. “We hebben met het bewijsmateriaal uit de database van het tribunaal de grens opgezocht, want je vindt daar natuurlijk de meest confronterende beelden. Wanneer blijf je kijken en wanneer wend je je af? Teun heeft een strenge selectie gemaakt waardoor er een sterke balans is ontstaan. En wegkijken, daar heb je niets aan. Wegpoetsen omdat onze dagelijkse welvaart ons niet confronteert met het bewustzijn dat het ook à la seconde mis kan gaan. De ene dag zit je op je ezeltje, het andere moment sta je langs de rivier mensen af te knallen. We vergeten te gemakkelijk.”

TiTo - of an islands paradise and disturbed earth, Friso Keuris; Kehler Verlag, €58,- Te koop op Unseen en bij boekhandel Het Martyrium, te bestellen via friso@frisokeuris.com.

Unseen: nieuw talent en gevestigde namen

De tiende editie van fotobeurs Unseen heeft plaats van 15-18 september op het Westergasterrein. Er zijn 65 deelnemers en het aanbod bestaat uit fotografie van nieuw talent en niet eerder vertoond werk van gevestigde namen. Daarnaast is er elke dag een boekenmarkt waar speciale fotoboeken worden gepresenteerd en te koop zijn. Friso Keuris signeert op zaterdag 17 september om 14.00 uur bij de tafel van Kehler Verlag. Voor het volledige programma zie https://unseenamsterdam.com/bookmarket.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden