PlusAchtergrond

Foto’s geven inzicht in het geheimzinnige verleden van De Nachtwacht

Als onderdeel van de restauratie van De Nachtwacht wordt onderzocht wat er vroeger met het schilderij is gebeurd. Honderd jaar geleden werd een geheimzinnige vernislaag op het schilderij aangebracht.

Het onderzoek naar De Nachtwacht gaat door, maar geschiedt vanwege corona met twee mensen.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

‘Ik heb een haat tegen het rijk en, beter dan iemand overhoop te steken, kan ik De Nachtwacht vernielen,” zou hij na afloop hebben gezegd. Het is 13 januari 1911 als een gefrustreerde, werkloze scheepskok met een schoenmakersmes op De Nachtwacht inhakt. Gelukkig schampt hij slechts het vernis en blijft de verflaag van Rembrandt intact.

De ervaren restauratorenfamilie Hesterman, bestaande uit vader Albertus Johannes Hesterman (1848-1916) en diens twee zonen, herstelde de schade met een kwastje en wat alcohol en daarmee leek het vervelende incident achter de rug.

Maar door de affaire werd een groter probleem duidelijk. Schilderijenrestaurator Esther van Duijn (47) doet onderzoek naar de restauratiegeschiedenis van De Nachtwacht. “In die tijd was De Nachtwacht bedekt met heel veel lagen vernis. Een journalist beschreef het vernis vlak na de aanval als ‘zo dik als een dubbeltje’.”

Die dikke lagen bleken een goede bescherming tegen de mesaanval. Maar ze waren door de jaren heen ook sterk vergeeld geraakt en ondoorzichtig geworden. Van Duijn: “Die vergeling, daar had men in die tijd weinig problemen mee. Sterker nog, velen vonden dat die hoorde bij het patina van een 17de-eeuwse Rembrandt. Maar dat het schilderij blindsloeg, was een groter probleem dat men sinds 1889 probeerde aan te pakken.”

In dat jaar maakte men voor het eerst gebruik van de ‘regeneratiemethode’, een nieuwe manier om ondoorzichtige lagen vernis weer helder te maken. De Nachtwacht werd plat op de grond gelegd. Er werd een bak overheen geplaatst en de onderkant van de bak was bekleed met een doek die besprenkeld was met alcohol. Door de alcoholdampen werd de vernis zacht en droogde doorzichtig weer op.

Tijdelijk effect

“Het werkte heel goed, maar het effect was tijdelijk. Het moest keer op keer gebeuren en er moest steeds vaker geregenereerd worden.” De krassen die door de scheepskok waren veroorzaakt, waren weliswaar hersteld, maar het resultaat was heel glanzend en dat stond in schril contrast met de rest van het schilderij. De verantwoordelijke commissie stuurde aan op de zoveelste regeneratie.

De familie Hesterman kwam met een oplossing. “Ze bevolen een vernis aan dat langdurig zou werken. Maar de commissie ging daar niet mee akkoord en wilde weten wat in dat wondervernis zat. Pa Hesterman weigerde echter om zijn ingrediënten prijs te geven. Dat was zijn beroepsgeheim.”

Uiteindelijk vertelde Hesterman alles aan de secretaris van de commissie, de kunsthistoricus Jan Six. Die vertelde in de vergadering dat alle ingrediënten van het vernis zonder gevaar konden worden toegepast op het schilderij: “Er zijn geheime middelen die hun geheimzinnigheid alleen aan hun geheim-zijn danken.”

Van Duijn vond in het RKD, het kunstgeschiedenis instituut in Den Haag, een doos met glasnegatieven waarop te zien is hoe vader en zonen Hesterman de vernis aanbrengen. “Niemand had daar tot nu toe zorgvuldig naar gekeken. Je ziet op de foto’s dat ze met het geheime middel in hun hand staan. Ze hebben ook doeken en watten in de hand. Het blijft speculatie wat ze precies doen, maar je ziet dat ze het doek van onder naar boven bewerken.”

De negatieven zijn ook bijzonder omdat het destijds niet gebruikelijk was om foto’s te maken van een restauratie. “Dit is een extreem vroeg voorbeeld van restauratiefoto’s. Dat maakt deze opnames ook heel waardevol.”

De precieze samenstelling van het geheime vernis kan overigens niet meer worden achterhaald, want inmiddels is deze laag verdwenen. De Nachtwacht heeft in 1945-1947 en 1975-1976 grondige restauraties ondergaan waarbij vrijwel alle vernislagen zijn weggenomen.

Van Duijn: “Het lijken voetnoten in de geschiedenis, maar ze zijn voor mij heel belangrijk omdat ik mede door deze foto’s een goed beeld krijg van wat er met De Nachtwacht gebeurd is en wanneer welke behandelingen zijn gedaan.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden