PlusInterview

Filmmakers Kleber Mendonça Filho en Juliano Dornelles: ‘In Brazilië is zo veel vernietigd’

De Braziliaanse filmmakers Kleber Mendonça Filho (51) en Juliano Dornelles (40) lijken met Bacurau over voorspellende gaven te beschikken.

Kleber Mendonça Filho en Juliano Dornelles.

“Mensen vragen ons in Brazilië de hele tijd of we ze ook de winnende lottonummers kunnen geven,” zegt regisseur Juliano Dornelles. Geen wonder, want de door Dornelles en Kleber Mendonça Filho geregisseerde film Bacurau lijkt steeds weer de toekomst te hebben voorspeld. Dat ­gevoel was er al direct bij de première van de film op het filmfestival van Cannes in mei 2019, en werd sindsdien ­alleen maar sterker: Bacurau zit boven op de actualiteit.

En dat terwijl de makers ruim tien jaar aan de film werkten. “Toen we in 2009 aan het scenario begonnen, hadden we een heel absurde en surrealistische film voor ogen – maar de realiteit heeft onze absurditeit ingehaald,” stelt Dornelles afgelopen januari op het filmfestival van Rotterdam. “Dat de film zich een paar jaar in de toekomst ­afspeelt, zoals de openingstitel meldt, was dan ook ironisch bedoeld: alles wat je in de film ziet, gebeurt nú.”

Hydroxychloroquine

Kleber Mendonça Filho, die op eigen houtje eerder furore maakte met de films Neighbouring Sounds (2012) en Aquarius (2016), was er in Rotterdam niet bij – de regisseurs hadden zich opgesplitst om hun uitgebreide tour op het internationale festivalcircuit te kunnen bolwerken. Vanuit thuisisolatie in zijn woonplaats Recife, in het noordoosten van Brazilië, geeft hij nu via Skype zijn visie op de voorspellende kracht van de film.

“Op de een of andere manier lijken de observaties over Brazilië die in de film zitten, telkens weer uit te komen. Een voorbeeld: vorige week heeft de Senaat een wet aangenomen waardoor watervoorziening nu geprivatiseerd mag worden. Dat is een belangrijk punt in onze film, en dat lijkt een enorm toeval, maar in feite is dat waterprobleem al decennia oud.”

“Nog een voorbeeld: dat Bolsonaro en zijn regering nu met hydroxychloroquine schermen als wondermiddel tegen Covid-19, doet veel mensen denken aan een scène in Bacurau waarin de burgemeester van het dorp een nutteloos wondermedicijn komt brengen.”

Donald Trump, Amerikaans fascisme, Black Lives Matter: het zit allemaal al in de film. Maar Mendonça nuanceert dat. “Niets van wat er nu aan de hand is, is nieuw. We maakten de film door grondig te kijken naar de geschiedenis van Brazilië en van de sertaõ, de afgelegen regio waar we Bacurau maakten. En als je naar de geschiedenis kijkt, zie je ook de toekomst, want de menselijke samenleving blijft maar dezelfde fouten maken.”

Die nauwkeurige, waarachtige blik op Brazilië, en specifiek op de afgelopen, droge gebieden in het noordoosten van het land, was het uitgangspunt voor de film, vertelt Dornelles. “Dat, in combinatie met de stilering van een genrefilm, daar begonnen we. Het idee kwam toen Kleber en ik in 2009 op een filmfestival allerlei etnografische ­documentaires over de binnenlanden van Brazilië zagen. Die gaven allemaal hetzelfde kortzichtige beeld van de mensen op het platteland: ze zijn exotisch of simpel. We wilden een film maken die benadrukt dat het mensen zijn zoals iedereen.”

Dat uitgangspunt maakte vervolgens een flinke ontwikkeling door, vertelt Mendonça. “Toen we al drie jaar aan het schrijven waren, zag ik dat we niet op de goede weg ­waren. Het eerste idee draaide om filmmakers die naar een afgelegen gebied reizen om er een film te maken, maar dat voelde ineens zó bourgeois en zelfbevlekkend aan. Dus hebben we het roer omgegooid. Vervolgens kwam Trump aan de macht in Amerika, en Bolsonaro in Brazilië, en alle gekheid in de wereld voedde de film. Het werd een hedendaagse western, cowboys en indianen, maar dan vanuit het oogpunt van de indianen, waarin duidelijk is dat de cowboys in feite gewelddadige indringers zijn.”

Liefde voor de genrefilm

Wat je ook over Bacurau kunt zeggen, bourgeois is hij ­zeker niet. De wilde, speelse en woedende film vermengt de westernstructuur met doelbewust goedkope sciencefictioneffecten, uitbundige horror en traditionele folklore – een duizelingwekkende en overweldigende mix.

“Het is ook een film over onze liefde voor de genrefilm,” zegt Dornelles daarover. Om precies te zijn: de Amerikaanse cinema van de jaren zeventig. “De films van John Carpenter, bijvoorbeeld. De manier waarop hij met minimale middelen zeer complexe films maakte, die je echt meeslepen naar een andere dimensie, daar hebben we veel inspiratie uit gehaald.”

Dat Dornelles en Mendonça inspiratie uit die films haalden, kunnen we letterlijk nemen. “Als we vastliepen tijdens het schrijven, zetten we vaak een film uit onze collectie op,” vertelt Mendonça. “We hadden een heel rijtje klaargezet dat ons interessante ijkpunten leken – films van Howard Hawks, John Ford, Sam Peckinpah, Glauber Rocha. Dan zaten we twee uur in het donker met zo’n film en dat hielp ons telkens weer op weg – door de sfeer, de energie, een scène, een zin dialoog, een plotwending. Het was de zuurstof van ons schrijfproces.”

Stompzinnig

Tijdens dat schrijfproces hadden ze onmogelijk kunnen voorzien hoezeer Bacurau een snaar zou raken – de film werd in thuisland Brazilië een ongekend succes.

“Dat succes zou ik nooit hebben durven voorspellen,” zegt Mendonça. “Er is zó veel gebeurd in Brazilië in de ­afgelopen vijf jaar, zo veel vernietigd. In zeer korte tijd is een democratisch systeem afgebroken waar vele jaren voor gevochten is na de militaire dictatuur. Zelfs in het jaar sinds de ­première van de film is alles dramatisch veel erger geworden. En als je fictie maakt, of dat nu een boek of een toneelstuk of een film is, wordt dat volgens mij altijd gevoed door het leven om je heen en de maatschappij waarin je leeft.”

De regisseur kijkt dan ook met verbazing en een zeker misprijzen naar films die de realiteit links laten liggen. “In Brazilië zijn inmiddels meer dan 55.000 mensen overleden aan Covid-19 en de regering blijft maar doen alsof dat onvermijdelijk is; het is stompzinnig en kwaadaardig,” stelt hij onomwonden. “Dus hoe zou je dan een film kunnen maken die dat negeert?”

Dat betekent natuurlijk niet dat er alleen maar films over de pandemie gemaakt kunnen worden, benadrukt Mendonça. “Maar zelfs een simpele romcom zou iets moeten oppikken van de sfeer die nu in de hele wereld heerst. We kunnen de toekomst niet voorspellen – en juist daarom is het des te belangrijker dat we onze ogen en oren openhouden voor wat er nú aan de hand is.”

Samenwerking

Kleber Mendonça Filho (Recife, 1969) werkte als filmcriticus voor hij debuteerde met Neighbouring Sounds (2012), dat in wereldpremière ging op het filmfestival van Rotterdam. Bij die film en opvolger Aquarius (2016) was Juliano Dornelles (Recife, 1980) de production designer; hij was ook de producent van enkele van Mendonça’s korte films.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden