PlusInterview

Filmmaker Janis Rafa: ‘We moeten rouwen om al die dode dieren’

De eerste speelfilm van de in Amsterdam wonende Griekse kunstenaar Janis Rafa is vernoemd naar de ziekte kala azar. Dat gegeven krijgt nu een nieuwe lading. 

Kala azar toont een door de mens gecreëerd landschap, waarin dieren niet langer kunnen overleven.

“Als ik Kala azar nu zou maken, zou het zeker een andere film worden,” beaamt regisseur Janis Rafa (36). De in Griekenland geboren beeldend kunstenaar, die haar tijd verdeelt tussen haar geboortegrond en Amsterdam, maakte met Kala azar haar eerste speelfilm. Een film die door ­corona nu een compleet andere lading heeft dan toen ze hem maakte.

Om te beginnen: ook kala azar is een ziekte, hier beter ­bekend als leishmaniase of de zandmugziekte. De parasiet wordt verspreid door muggen en komt bij mensen en bij honden voor. Zo kwam Rafa ermee in aanraking: in haar jeugd hadden haar ouders een groot aantal zwerfhonden, waarvan er in korte tijd veel stierven door een uitbraak van de ziekte in de jaren negentig.

“Het was het eerste moment in mijn leven dat ik werd ­geconfronteerd met de dood,” vertelt Rafa via Skype vanaf haar vakantieadres. “Dat voorval uit mijn jeugd is een soort verborgen laag; de ziekte wordt in de film helemaal niet genoemd, dus met die titel verwijs ik evengoed naar de mens als parasiet. Onze aanwezigheid verziekt op veel plekken de leefomgeving. Dat is wat de film toont: een door de mens gecreëerd landschap, waarin dieren niet langer kunnen overleven. De film benadrukt het belang van al die dode dieren, om wie we zouden moeten rouwen.”

Videokunst

Toen Kala azar in januari op het filmfestival van Rotterdam in première ging in de Tiger Competitie (hij won er de prijs van de Nederlandse filmcritici), was dat ook al waar de film over ging. Het gesprek dat we daar hadden met ­Rafa, ging echter over heel andere dingen. Dingen die destijds veel urgenter leken dan een of ander virus.

Over de overgang van het maken van videokunst naar het maken van een speelfilm, bijvoorbeeld. “Wat ik, denk ik, heb meegenomen uit het maken van videokunst, is de aandacht voor de fysieke beleving van de toeschouwer. Ik ben me heel bewust van de ervaring van de bioscoop – van het feit dat mensen de film zullen zien in een donkere zaal. Dat is iets anders dan in een expositieruimte. Daar kwam ook de eerste impuls vandaan om een film te ­maken: ik wilde de verschillende werelden en de beeldtaal die ik in mijn videokunst had opgebouwd, samenbrengen in een grotere wereld.”

Die beelden draaien vaak om dode dieren en spelen zich af in postapocalyptisch aanvoelende landschappen. Rafa filmde, zoals ze dat ook voor haar videokunst al vaak deed, in Griekenland, in de regio waar ze zelf is opgegroeid. “Het ging me niet om een landschap met schoonheid; ­integendeel,” zegt ze. “Het heeft een ruwheid. Het is een grijs landschap, een gebied aan de periferie van Athene vol verlaten en overwoekerde industrie.”

Lopende kraan

In Kala azar rijgt Rafa de terugkerende elementen uit haar videokunst aaneen tot een narratief – hoe enigmatisch dat misschien ook is. “Dat was misschien wel de grootste ­omslag voor me,” vertelde Rafa in Rotterdam. “Dat dingen ­logisch moesten zijn. Elk beeld heeft natuurlijk zijn eigen logica, maar nu moest het ook in elkaar grijpen als een min of meer lineair verhaal – iets wat ergens begint en ergens anders eindigt.”

Kala azar is inderdaad een verhaal met een kop en een staart, over een man en een vrouw die zich door dat dorre landschap bewegen en onderweg dode dieren een laatste rustplaats geven. Rafa maakt het de kijker niet makkelijk in hoe ze dat verhaal vertelt. “Er zit veel herhaling in de film, beelden komen steeds weer terug, als een soort ­ritueel,” zegt Rafa daarover. “Dat is hoe ik dingen structureer, denk ik – alles is circulair, maar de cirkel wordt nooit rond. Ik wil geen conclusies voorkauwen.”

Liever roept ze betekenis op in haar beelden en in de herhaling van elementen. Zoals de vele shots van water – een zwembad vol dode bladeren, een constant lopende kraan, een pan vol kokend water. “Veel van die beelden hebben voor mij te maken met tijdloosheid,” zegt Rafa. “Er is iets dramatisch gebeurd en daardoor staat de tijd stil. Het is niet per se iets wat ik doelbewust heb toegevoegd; al die elementen komen uit een soort noodzaak die ik voelde ­tijdens het draaien. Meestal spraken we niet eens over het waarom. Al die bijna tastbare details geven de film een ­zekere sensualiteit.”

Aanraken

Die sensualiteit, dat is het element waar ze het meest aan zou sleutelen als ze de film opnieuw zou maken. Niet eens zozeer vanwege corona, maar omdat ze Kala azar een aantal keren met een zaal vol publiek heeft gezien. “Wat ik daar enorm interessant aan vond, is dat ik bij het publiek vaak een zekere walging voelde.”

Het is niet iets wat ze heeft opgezocht, maar Rafa heeft er wel een verklaring voor. “De beelden komen voort uit een gevoel dat voor mij volstrekt normaal is, waar ik me in thuis voel, zou je kunnen zeggen, maar dat vertaald naar het scherm iets eigenaardigs krijgt. Dat zit in hoe al die dingen samenkomen: al dat vocht, het aanraken van dode lichamen, de sensualiteit, het zwerversbestaan, de dier­lijke en de menselijke wereld.”

Van de duistere kanten van dat bedwelmende mengsel werd Rafa zich pas bewust toen ze de film met anderen zag, in het donker van een bioscoopzaal. En juist die duistere kant voelt nu totaal anders door corona. “Omdat het te maken heeft met besmetting, met hoe we onze ­hygiëne niet goed beschermen. Als ik de film nu zou maken, zou ik daar meer nadruk op leggen: het aanraken van al die dode lichamen.”

Janis Rafa

Janis Rafa (Athene, 1984) studeerde beeldende kunst en filosofie aan de universiteit van Leeds en woont en werkt afwisselend in Amsterdam en Athene. In 2013-2014 voltooide ze een residentie aan de Rijksakademie van beeldende kunsten in Amsterdam. Kala azar is haar eerste speelfilm.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden