PlusInterview

Filmmaker Ciro Guerra: ‘Het pijnlijke is dat we allemáál schuldig zijn’

De Colombiaanse filmmaker Ciro Guerra maakte met de Coetzeeverfilming Waiting for the Barbarians een ‘vergiftigde kostuumfilm’, die symbolisch het opgeklopte vijanddenken aan de kaak stelt.

Waiting for the Barbarians met Mark Rylance. Beeld Chris Menges
Waiting for the Barbarians met Mark Rylance.Beeld Chris Menges

“Sommige boeken kunnen beter boeken blijven,” beaamt filmmaker Ciro Guerra. “Maar andere boeken bieden ruimte voor verfilming, en nog weer andere boeken zijn zo slecht dat ze juist beter films kunnen zijn.”

De roman Waiting for the Barbarians van de Zuid-Afrikaanse schrijver J.M. Coetzee boodt ruimte voor verfilming. Dat vond niet alleen Guerra, vertelde hij in een groepsgesprek op het filmfestival van Venetië in 2019, maar ook Coetzee zelf, die eigenhandig het scenario voor de verfilming schreef. “Het scenario lag er al toen ik erbij werd gevraagd, en ik was bang dat het veel te literair zou zijn. Maar Coetzee bleek zeer bereid zijn boek geweld aan te doen. Hij was zich er terdege van bewust dat deze film zijn eigen taal moest vinden, en dat het boek uit 1980 iets heel anders betekende dan deze film in 2019.”

Medeplichtig

Het boek en de film (die na eerder al online te zijn uitgebracht vanaf deze week ook op dvd verkrijgbaar is) draaien om een ‘magistraat’, de vertegenwoordiger van een groots imperium in een afgelegen grensplaatsje. De rust in zijn stoffige dorpje komt abrupt aan een einde als zijn meerderen, in weerwil van alle bewijs voor het tegenovergestelde, stellen dat ‘de barbaren’ buiten de poorten een aanval voorbereiden.

“Die angst voor ‘de barbaren’ zit diep ingebakken in de Westerse cultuur,” stelt Guerra. “Overheersers behouden hun macht door een vijand te creëren. Het is de simpelste manier om mensen aan je te binden en jouw eigen corruptie en fouten en zwaktes te doen vergeten. Die tactiek is eeuwenoud.”

Filmmaker Ciro Guerra: ‘Over het algemeen vind ik kostuumfilms maar saai, dus ik genoot ervan om dat genre te vergiftigen.’ Beeld Corbis via Getty Images
Filmmaker Ciro Guerra: ‘Over het algemeen vind ik kostuumfilms maar saai, dus ik genoot ervan om dat genre te vergiftigen.’Beeld Corbis via Getty Images

De magistraat wordt gespeeld door Mark Rylance, de ­gevierde Britse theateracteur die sinds zijn Oscarwinnende rol in Steven Spielbergs Bridge of Spies (2015) de films voor het uitzoeken heeft. Rylance was direct gefascineerd door de relevantie van wat de magistraat doormaakt, zegt hij. “Het gaat over iemand die ontdekt dat wat hij voor waar heeft aangenomen, een leugen is.”

De magistraat gaat de strijd met zijn meerderen aan, in een poging zijn gevoel van eigenwaarde te herstellen. ­Rylance: “Hij moet onder ogen zien dat hij medeplichtig is aan een uiterst gewelddadig systeem. Zoals ook wij dat vandaag de dag allemaal zien, tenzij je zit te slapen. We doen onze planeet en elkaar zo’n geweld aan, dat kan niet veel langer zo doorgaan. Nog hooguit 150 jaar tot we uitgestorven zijn, zegt men; nog maar een paar decennia tot de beschaving compleet instort. Daar kun je allerlei schuldigen voor zoeken – vluchtelingen, of Trump, of wie dan ook. Maar de pijnlijke waarheid is dat we allemáál schuldig zijn. Dat is waar het boek over gaat, en dat voelde nu nog relevanter dan in de jaren tachtig.”

Chimaera

De allegorische vertelling was voor Coetzee een nauwverholen commentaar op het apartheidsregime, maar krijgt een andere lading in deze tijden van Trump, Bolsonaro en Orbán. Dat zag ook Guerra. “Toen ik het boek voor het eerst las, voelde het als een allegorie over iets wat lang ­geleden was gebeurd, zeg in de vroege twintigste eeuw. Maar toen zag ik dat plotseling overal om me heen ­opnieuw ­opduiken.”

Voor zijn film stond Guerra voor de uitdaging om de allegorische, symbolische setting in een naamloos imperium om te zetten naar een echt te filmen plek. Zijn oplossing was om in de aankleding te spelen met de iconografie van verschillende wereldrijken – van de oude Romeinen via Britse kolonisten tot aan de nazi’s.

“Het moest een plek zijn die vertrouwd voelt en tegelijk ongrijpbaar is,” legt de regisseur uit. “In de insignes van die rijken zie je bijvoorbeeld altijd dieren terug. Wij gebruikten een chimaera, een denkbeeldig dier, deels leeuw en deels geit en deels slang, om de belachelijkheid en kunstmatigheid van zo’n imperium te benadrukken.”

Guerra genoot van de mogelijkheid om het genre van de kostuumfilm binnenstebuiten te keren. “Over het algemeen vind ik kostuumfilms maar saai, dus ik genoot ervan om dat genre te vergiftigen, om nu een kostuumfilm te maken die buitenissig en vervreemdend is. Want vergeet niet: over het algemeen verheerlijken kostuumfilms het imperialisme. Dus het had een zeker poëzie om hetzelfde genre te gebruiken om dat imperialisme aan te vechten.”

Waiting for the Barbarians

De eerste Engelstalige film van de Colombiaanse Ciro Guerra (39) dreigt slachtoffer te worden van allerlei ellende buiten de film. Eerst al de voortdurende heisa rond acteur Johnny Depp, die een prominente bijrol speelt als wrede legerleider. ­Vorig jaar kwamen daar ook aantijgingen van seksueel wangedrag tegen Guerra zelf bij – al werd in die zaken geen aangifte gedaan. En toen moest de coronapandemie nog komen, die het uitbrengen van de film wereldwijd vertraagde of annuleerde.

Toch verdient deze visueel imponerende verfilming van het gelijknamige boek van J.M. Coetzee, een allegorische aanklacht tegen imperialisme, het om gezien te worden. Om de ijzersterke centrale rol van Mark Rylance. Maar vooral omdat de film op uitzonderlijke wijze uiting geeft aan de chaotische, gewelddadige tijdgeest.

Te zien via Pathé Thuis, Moviemax, Ziggo en verkrijgbaar op dvd

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden