PlusFilmrecensie

Filmmaker Andrei Kontsjalovski: ‘Ik kan dat verhaal niet in kleur zien’

In zijn intieme en overdonderende Dear Comrades! recreëert de Russische regisseur Andrei Kontsjalovski (84) een bloedbad in de stad Novotsjerkassk in 1962. ‘Deze film gaat over angst.’

Joost Broeren-Huitenga
Regisseur Andrei Kontsjalovski: ‘Elke Sovjet was bang, want angst beheerste die maatschappij.’


 Beeld Sasha Gusov
Regisseur Andrei Kontsjalovski: ‘Elke Sovjet was bang, want angst beheerste die maatschappij.’Beeld Sasha Gusov

De Russische filmmaker Andrei Kontsjalovski geeft geen interviews; hij geeft colleges. Alleen als een vraag hem heel goed bevalt, beantwoordt hij hem ook echt, maar veel vaker buigt hij zijn antwoord richting uiteenzettingen over allerhande theorieën en conclusies die hij over zijn vak heeft ontwikkeld.

Dat is jammer. Niet dat die uiteenzettingen niet interessant zijn – Kontsjalovski is aan zijn zesde decennium als filmmaker toe en werkte nog met grootheden als Andrei Tarkovski, dus hij heeft wel wat te vertellen. Maar zo beweegt hij wel steeds weg van het eigenlijke onderwerp van gesprek: zijn indringende nieuwe film Dear Comrades!

Die recreëert tot in detail een bloedbad in de Russische stad Novotsjerkassk in 1962, waar een arbeidersstaking hardhandig werd neergeslagen, met tientallen doden en gewonden tot gevolg. Onder het Sovjetbewind werd het drama decennia in de doofpot gestopt. Kontsjalovski toont de gebeurtenissen door de ogen van Lyuda, een getrouw lid van het partijkader in het stadje, bij wie door het hardhandig ingrijpen de schellen van de ogen vallen. Tijdens het oproer verdwijnt haar dochter Svetka, en Lyuda begint een steeds wanhopiger zoektocht.

Tragedie

“Pas toen de film af was, realiseerde ik me dat hij niet gaat over de Sovjet-Unie, of over een moeder, of over bureaucratie, of het lot van de arbeiders,” zegt Kontsjalovski via Zoom vanuit woonplaats Moskou. “Het is een film over angst.”

Gevraagd wat voor hem dan de oorsprong van de film was als hij niet bij die angst begon, haalt hij een hele rits kiemen aan waaruit deze film is ontsproten. Een theaterstuk dat hij regisseerde, bijvoorbeeld. Daarin speelde zijn echtgenote (zijn vijfde), actrice Julia Vysotskaya, de rol van Antigone, en dat deed ze zo sterk dat Kontsjalovski ook in film een tragische rol voor haar wilde creëren. Toen hij jaren later over het drama in Novotsjerkassk hoorde, nota bene de geboortestad van Vysotskaya, diende die tragedie zich eindelijk aan.

Ongetwijfeld heeft ook een tragische gebeurtenis meegespeeld met zijn eigen dochter Maria, de oudste van de twee kinderen die hij met Vysotskaya heeft. Die raakte in 2013 ernstig gewond door een auto-ongeluk waarbij Kontsjalovski achter het stuur zat.

Maar de belangrijkste oorsprong van de film ligt al in zijn eigen jeugd, vertelt de 84 jaar oude regisseur. “Ik werd geboren toen Stalin aan de macht was, en mijn vader was in die tijd een prominent schrijver; hij schreef zelfs een volkslied. Ik hoorde bij de Sovjet-elite, kun je zeggen. Dat betekende niet dat ik geen angst kende – elke Sovjet was bang, want angst beheerste die maatschappij.”

Illusie

Kontsjalovski verbeeldt Lyuda’s nachtmerrie in een stijl die de Sovjetcinema van de jaren zestig oproept – in zwart-wit en niet in breedbeeld maar in het ouderwetse, bijna vierkante beeldformaat – maar tegelijk uiterst urgent en hedendaags aanvoelt.

“Ik kan een verhaal over die periode gewoon niet in kleur zien,” legt Kontsjalovski uit. “Dat is iets intuïtiefs. Mijn producenten hebben me gesmeekt om de film in kleur te maken, maar ik kon het niet – in kleur zou het niet waar zijn geweest.”

Die waarheid is overigens altijd een illusie, haast Kont­sjalovski zich te zeggen. “Het is onmogelijk om een historisch moment echt in al zijn complexiteit te recreëren. Wat je als filmmaker doet is een gevoel van realiteit oproepen via allerlei middelen die nep zijn.”

“Maar goed: iets kan compleet authentiek zijn, en toch saai. En als het saai is, doet het er niet toe of het realistisch oogt of niet; wat saai is, is overbodig. We maken kunst, geen wetenschappelijk onderzoek. Het moet je beroeren, laten huilen of lachen of bang maken of boos. Mijn werk is om de kijker emotioneel te raken, en als dat lukt, voelt een film urgent en actueel.”

Regisseur Andrei Kontsjalovski. Beeld Hollandse Hoogte / EPA
Regisseur Andrei Kontsjalovski.Beeld Hollandse Hoogte / EPA

Andrei Kontsjalovski

Andrei Kontsjalovski werd in 1937 geboren als Andrei Mikhalkov, telg uit een aristocratisch en artistiek geslacht – zijn vader was schrijver Sergei Mikhalkov. Hij begon de achternaam van moeder te voeren om zich in de filmwereld te onderscheiden van zijn jongere broer Nikita Mikhalkov, ook filmmaker. Kontsjalovski had oorspronkelijk een carrière als pianist op het oog, tot hij dankzij een ontmoeting met Andrei Tarkovski de filmwereld in werd gezogen. Hij maakte gevierde films in de Sovjet-Unie, werkte in de jaren tachtig veelvuldig in Hollywood, maar trok in de jaren negentig terug naar Rusland. Kontsjalovski is vijfmaal getrouwd en heeft zes kinderen.

Dear Comrades!

Regie Andrei Kontsjalovski
Met Julia Vysotskaya
Te zien in Cinecenter, Eye Filmmuseum, Filmhallen, Het Ketelhuis, Kriterion, Rialto, Pathé Tuschinski

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden