PlusAchtergrond

Eye toont de ‘verzwegen filmgeschiedenis’ van vrouwelijke makers

Een ‘verzwegen filmgeschiedenis’ noemt Eye het: de bijdrage van ­vrouwe­lijke filmmakers aan de canon van de cinema. In een uitgebreid programma staat het filmmuseum deze zomer stil bij die stilte.

Delphine ­Seyrig in Jeanne Dielman, 23 quai du Commerce, 1080 Bruxelles (1975) van regisseur Chantal Akerman.Beeld geen credit

Toen vier megasterren van de vroege cinema in 1919 hun studio United Artists oprichtten, was actrice en producent Mary Pickford van de vier degene met de grootste naamsbekendheid én de grootste verdiensten. Drie jaar eerder was zij de eerste acteur, man of vrouw, die een contract van 1 miljoen dollar binnensleepte.

Toch staat Charlie Chaplin bekend als ‘de eerste acteur van 1 miljoen’, terwijl hij dat pas twee jaar na Pickford voor elkaar schopte. En in de filmcanon is Pickford ruimschoots voorbijgestreefd door niet alleen Chaplin maar ook de andere twee mannen met wie ze United Artists begon: acteur Douglas Fairbanks en regisseur D.W. Griffith.

Het is slechts een van de vele voorbeelden van de manier waarop prominente vrouwelijke makers stilletjes uit de filmgeschiedenis verdwijnen. Dat gebeurt meestal niet moedwillig, maar wel structureel. Het Eyeprogramma Women Make Film biedt deze zomer tegenwicht, door tientallen hoogtepunten uit de ‘verzwegen filmgeschiedenis’ van vrouwelijke makers te vertonen.

Het programma zet onder andere een spotlight op enkele vergeten pioniers van de vroege cinema. Zoals Alice Guy-Blaché, die in haar thuisland Frankrijk in 1896 naar alle waarschijnlijkheid de eerste fictiefilm maakte met de korte fabel La fée aux choux. Later verhuisde ze naar de VS, waar ze de prominente filmstudio Solax bestierde en honderden korte en lange films regisseerde, waaronder de eerste film met een geheel zwarte cast: A Fool and His Money (1912). Eye vertoont komend weekend de documentaire Be Natural over de filmmaakster, voorafgegaan door een korte film van haar hand uit de museumcollectie.

Ook is er aandacht voor Lotte Reiniger. Met Die Abenteuer des Prinzen Achmed (1926) maakte zij als een van de eerste filmmakers ter wereld een lange animatiefilm – dik tien jaar voor Disney zich aan Sneeuwwitje waagde.

Een prominente plek in Women Make Film is weggelegd voor de in 2015 overleden Belgische filmmaakster Chantal Akerman, van wie in Eye ook de tentoonstelling Passages te zien is. Vrijwel haar gehele filmoeuvre wordt vertoond, aangevuld met enkele documentaires over haar leven en werk, speciale evenementen en lezingen door vrienden en collega’s van Akerman. Haar films Jeanne Dielman, 23 Quai du Commerce, 1080 Bruxelles (1975) en Les rendez-vous d’Anna (1978) worden bovendien landelijk in roulatie gebracht, samen met The Piano (1993) van Jane Campion, de enige film van een vrouwelijke maker ooit die de Gouden Palm won op het filmfestival van Cannes.

Het alledaagse

Akermans doorbraakfilm Jeanne Dielman (ze was 25 jaar oud toen ze hem maakte) is nog altijd een openbaring. De bijna 3,5 uur lange film volgt minutieus het leven van een doodgewone huisvrouw, met als enige bijzonderheid dat deze Jeanne zich prostitueert. Elke middag ontvangt ze een man in haar keurige slaapkamer. Voor Akerman is dat bijzaak; zij geeft de volle aandacht aan de wijze waarop ­Jeanne haar huishouden bestiert, de aardappelen schilt, de schoenen van haar tienerzoon poetst, dwangmatig het licht aan- en uitdoet.

Akerman toont wat films normaal gesproken weglaten – de routine van het alledaagse, en specifiek die van een vrouw. Daarmee stond de film aan de wieg van wat tegenwoordig slow cinema wordt genoemd. De film is nog altijd een hoogtepunt in die stroming, omdat Akerman van de 3,5 uur durende gewoonheid die zij toont enerverende, zelfs bloedstollende cinema weet te maken.

De film werd in de jaren zeventig omarmd door de opkomende vrouwenbeweging en gevierd als een van de eerste feministische films. Dat tijdperk speelt sowieso een grote rol in het Eyeprogramma, met bijvoorbeeld ook een speciale avond rond Nouchka van Brakels Een vrouw als Eva uit 1979 en vertoningen van Marleen Gorris’ baanbrekende debuut De stilte rond Christine M. (1982).

Akerman bleef overigens haar hele carrière ambivalent over dat label van ‘feministische film’ dat Jeanne Dielman, en veel van haar andere werk kreeg opgeplakt. “Ik geloof niet dat er zoiets bestaat als vrouwelijke cinema,” stelde ze ooit. In zekere zin toont het Eyeprogramma haar gelijk: de 25 films die van over de hele wereld zijn verzameld hebben op het geslacht van hun makers na weinig gemeen. Het gaat van wereldcinema als The Cave of the Yellow Dog ­(Byambasuren Davaa, 2005) tot aan de Hollywoodseriemoordenaar uit American Psycho (Mary Harron, 2000). Van de anarchistische jonge vrouwen uit de Tsjechische klassieker Sedmikrásky (Madeliefjes, Věra Chytilová, 1966) tot de vampier in een hijab op een skateboard uit het moderne pareltje A Girl Walks Home Alone at Night (Ana Lily Amirpour, 2014).

En dat is precies het punt. Er is niet één soort vrouwelijke films, er zijn er vele.

Mark Cousins

Het Eyeprogramma Women Make Film leent zijn titel van de nieuwe filmische odyssee van Mark Cousins (55), een 14 uur lange viering van vrouwelijke filmmakers. De reeks is vanaf deze week in voorpremière te zien.

Met The Story of Film: An Odyssey (2011) opende Mark Cousins al eens eerder de ogen. Die gevierde reeks ging doelbewust voorbij de westerse canon en beschouwde cinema als een wereldwijd fenomeen.

Na het sympathieke tussendoortje A Story of Children and Film (2013) en allerhande eigen filmische experimenten keert Cousins met Women Make Film nu terug bij die leest voor een nieuwe ‘road movie through cinema’. Opnieuw vergroot hij onze blik op de filmgeschiedenis, ditmaal door honderden vrouwelijke film­makers te vieren die onterecht door de filmcanon over het hoofd werden gezien.

In de 14 uur durende documentaire, verdeeld in veertig hoofdstukken, toont hij een alternatieve filmgeschiedenis met alleen maar vrouwelijke pioniers. Ruim zevenhonderd fragmenten gebruikte hij in het epische werk, gemaakt door 183 vrouwelijke regisseurs, van wie een groot deel in de geschiedenisboeken ontbreekt. ‘De filmindustrie is seksistisch door weglating,’ stelt Cousins bij monde van een voice-over door actrice Tilda Swinton.

Ditmaal wordt de alternatieve film­geschiedenis namelijk niet verteld in Cousins eigen Schotse tongval, zoals de eerdere filmreizen, maar met de stemmen van zeven wereldsterren – naast Swinton ook Jane Fonda, Sharmila Tagore, Adjoa Andoh, Thandie Newton, Kerry Fox en Debra Winger. Even slikken voor de fans van Cousins zeer karakteristieke accent, een opluchting voor anderen.

Cousins, de wandelende woordenboekdefinitie van een cinefiel, maakt verder weinig woorden vuil aan dat onrecht dat deze vrouwelijke makers is aangedaan. Hij richt zich liever op een dolenthousiaste viering van hun werk. Dat is niet alleen hoognodig, maar ook hoogst aanstekelijk.

Eye vertoont Women Make Film de komende weken in vijf delen, zonder Nederlandse ondertiteling. De delen zijn los van elkaar te zien. De reeks wordt in 2021 in heel Nederland uitgebracht door distributeur Piece of Magic.

Mark Cousins, de maker van Women Make Film, een 14 uur durende documentaire over vrouwelijke regisseurs.Beeld FERMIN CABANILLAS/EPA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden