Plus Achtergrond

Eye brengt met Roemeense films meesterwerken naar Amsterdam

Aferim!

Filmmuseum Eye toont de komende twee weken hoogtepunten uit de recente Roemeense cinema, en kritische voorlopers uit de communistische tijd.

In zekere zin heeft Roemenië een onuitwisbare indruk achtergelaten op de film­geschiedenis. Ga maar na: Roemenië is de bakermat van Dracula, en daarmee dus ook van de duizenden filmversies van die legende en andere vampierenverhalen. Maar buiten die indirecte invloed kon Roemenië bogen op weinig wapenfeiten in de cinematografische canon – tot de New Romanian Wave zich zo’n vijftien jaar geleden aandiende. 

Dat deze bescheiden reputatie onterecht is, toont het programma Videograms of a Nation, Redux, waarmee filmmuseum Eye vanaf morgen ruim twee weken lang de Roemeense cinema voor het voetlicht brengt. Met onder meer een uitgebreide selectie kritische en artistieke films gemaakt onder het communistische bewind toont het programma dat de Roemeense film meer is dan de New Romanian Wave.

Het Eyeprogramma toont een selectie van het festival Europalia, dat van afgelopen oktober tot 2 februari aanstaande plaatsvindt in Brussel en andere Belgische steden. Europalia organiseert sinds 1969 kunstenfestivals rond wisselende gastlanden, en dit jaar staat Roemenië centraal. Van het filmprogramma van meer dan vijftig titels vertoont Eye er negentien.

4 maanden, 3 weken en 2 dagen

De losjes samenhangende recente Roemeense filmgolf leverde vanaf de vroege jaren nul in korte tijd tientallen kleine meesterwerken af. Felrealistische, zwartkomische films die via kleine, menselijke verhalen zowel de corruptie en uitzichtloosheid van het hedendaagse Roemenië op de korrel nemen, als de naweeën van het repressieve communistische regime dat het land tot 1989 in zijn greep had.

Deze nieuwe loot aan de stamboom van spraakmakende filmstromingen kwam schijnbaar vanuit het niets, en bloeide op terwijl de Roemeense filmindustrie gestagneerd leek – in het jaar 2000 werd in het land zelfs geen enkele speelfilm geproduceerd. Het startschot van de kentering kwam met Cristi Puiu’s The Death of Mr. Lazarescu (2005), een zwartkomische aanklacht tegen het falende zorgstelsel. Het grote publiek volgde met de wereldwijde arthousehit 4 maanden, 3 weken en 2 dagen van Cristian Mungiu. In het kielzog van Puiu en Mungiu volgden meer makers, die samen in korte tijd handenvol filmprijzen in de wacht sleepten.

Mungiu’s aangrijpende film is ook in het Eye-programma vaandeldrager voor de nieuwe golf filmmakers, zoals Radu Muntean (Alice T.). Maar aantrekkelijker is de selectie aan zelden of nooit eerder in Nederland vertoonde films, met de drie recente films van regisseur Radu Jude voorop. Elk op hun eigen manier schudden deze films de ‘huisstijl’ van de New Romanian Wave van zich af – om te beginnen door verder terug te grijpen in de Roemeense geschiedenis. 

Aferim! vertelt een verhaal over zigeunerslavernij dat speelt in de vroege negentiende eeuw. Scarred Hearts, een verfilming van de klassieke gelijknamige roman van Max Blecher, speelt in een sanatorium in de jaren 1930. En de documentaire The Dead Nation bestaat enkel uit foto’s van het dagelijks leven in Roemenië tussen 1936 en 1944, terwijl de geluidsband duidelijk maakt wat er op de nationalistische en propagandistische foto’s niet te zien is. In alle drie betoont Jude een scherp oog voor hoe het verleden dat hij recreëert doorwerkt in het heden.

Een vergelijkbare neiging om bloot te willen leggen wat de staat liever ongezien zou laten, staat vaak ook centraal in de vijf voorlopers op de nieuwe golf die in het programma zijn opgenomen. Ze werden gemaakt tussen 1957 en 1982, onder het wakend oog van de communistische censor. En dus moesten de makers slinkse strategieën inzetten om hun maatschappijkritiek door de beugel te krijgen.

The Dead Nation.

Scherpe parodie

Het duidelijkst is dat in de oudste film uit de selectie, Liviu Ciulei’s The Eruption uit 1957. Het liefdesverhaal op de Roemeense olievelden werd gemaakt in opdracht van de staat, bedoeld om het eeuwfeest van de Roemeense petroleumindustrie te vieren. Een van de hoofdrollen wordt zelfs gespeeld door de dochter van de toenmalige premier Gheorghe Gheorghiu-Dej. Maar de goede verstaander herkent in Ciuleis meesterlijke mix van Sovjetformalisme en Hollywoodachtig melodrama juist een scherpe parodie op de propagandafilms van zijn tijd.

De trucs slaagden niet altijd. Rainbow Bubbles van Iosif Demian werd in 1982 onderworpen aan maar liefst achttien herkeuringen door de censors voor het in ernstig verminkte toestand werd goedgekeurd voor vertoning. Eye vertoont nu een onlangs bij toeval teruggevonden en digitaal opgepoetste kopie van de oorspronkelijke film, een humoristische blik op het communistische dorpsleven.

Ook de andere klassiekers verpakken hun stevige maatschappijkritiek en verkapte commentaar op de dictatuur vaak in humor. Zoals ook hun filmische navolgers dat vandaag de dag weer doen. Geen Dracula te bekennen in dit Roemenië, maar wel handenvol bijtende films.

Alice T.
Scarred Hearts.

Roemeense cinema: Videograms of a Nation, Redux. 5-22 januari, Eye Filmmuseum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden