Plus

Expositie over excentrieke modeontwerper Balenciaga: ‘Hij had liever een jurk dan een mens’

Lang voordat Kim Kardashian zich met Balenciagatape liet insnoeren, was er de grondlegger van het modehuis. Kunstmuseum Den Haag wijdt een tentoonstelling aan de ontwerpen van Cristóbal Balenciaga (1895-1972).

Fiona Hering
De Spaanse couturier Cristóbal Balenciaga – hier in 1946 – wordt vijftig jaar na zijn dood, met alle technische kennis van nu, nog steeds gezien als dé couturemeester. Beeld Balenciaga
De Spaanse couturier Cristóbal Balenciaga – hier in 1946 – wordt vijftig jaar na zijn dood, met alle technische kennis van nu, nog steeds gezien als dé couturemeester.Beeld Balenciaga

Gaspard de Massé, beheerder van het Balenciaga-archief in een buitenwijk van Parijs, zegt een echte Cristóbal Balenciaga vrijwel meteen te herkennen. Op de ­locatie van 3000 vierkante meter, die uit veiligheidsoverwegingen geheim moet blijven, zijn 8020 stuks van het modehuis ondergebracht. Liggend in zuurvrije dozen of hangend met een body erin, om ze te conserveren voor de uh, eeuwigheid?

Dat laatste weet hij niet, maar dat ze ons ver gaan overleven is zeker. De meest kwetsbare stuks zullen in de nabije toekomst ­gedigitaliseerd worden, al zal het behelpen worden voor toekomstige generaties bewonderaars wanneer ze de stoffen niet kunnen voelen.

Zo is gazar een gaasachtig materiaal dat de couturier zelf ontwikkelde met de Zwitserse stoffenfabrikant Abraham. Andere kenmerken van zijn handschrift: sculpturale volumes, ­bijzondere verhoudingen, het ontbreken van de taille, en de stof die als een schaduw om het ­lichaam valt. Laatst werd De Massé nog een Balenciagajurk aangeboden. “De prachtige print had van hem kunnen zijn, maar de not so beautiful dress deed alle alarmbellen rinkelen.” Het label bleek er vals opgenaaid.

Na gazar, volgde zagar, een stof die eveneens gekocht mocht worden door concurrenten. De Massé met enige trots: “Yves Saint Laurent heeft het ook geprobeerd, maar hij vond het een te moeilijk materiaal om mee te werken.”

Aardappelzak

De Spaanse couturier wordt vijftig jaar na zijn dood, met alle technische kennis van nu, nog steeds gezien als dé couturemeester. “Er is nooit meer iemand opgestaan die zo goed was als hij was,” zegt Miren Arzalluz, directeur van het Parijse museum Palais Galliera, voormalig conservator van het Balenciagamuseum in Getaria en dé Balenciagaexpert. “Opvallend: die erkenning kreeg hij al toen hij nog leefde, zelfs van Coco Chanel, toch niet scheutig met complimenten.”

Arzalluz groeide op nabij Getaria, de geboorteplek van Cristóbal, maar raakte tijdens haar studie modegeschiedenis in Londen pas compleet geobsedeerd door de man waarvan werd gezegd dat hij rechtstreeks vanuit een vissersdorp naar Parijs ging, daar een modehuis opende en de ­gehele aristocratie hunkerend aan zijn voeten kreeg. “Dat leek mij sterk, er moest meer zijn en dat was ook zo. Hij had eerder al drie winkels ­in Spanje en kleedde leden van de Spaanse koninklijke familie.”

Een idee van de impact van zijn shows, begin jaren zestig als volgt beschreven door Diana Vreeland, hoofdredacteur van de Amerikaanse Vogue. “Mensen vielen flauw. Audrey Hepburn vroeg eens waarom ik niet zat te schuimbekken, ik antwoordde dat ik als lid van de pers probeerde kalm en afstandelijk te blijven. Even later gleed Gloria Guinness, de Mexicaanse socialite, uit haar stoel op de grond.”

Volgens Carmel Snow, destijds hoofdredacteur van Harper’s Bazaar, landde Balenciaga’s radicale silhouet begin jaren vijftig in Parijs als een stille bom. “Inkopers en editors keken vol afgrijzen naar zijn unfitted suits die los van het lichaam stonden, je voelde de haat in de salon. Waarom zou een vrouw zo’n aardappelzak ­dragen in plaats van haar mooie figuur tonen?”

Onvriendelijk imago

Twintig jaar lang probeerde Arzalluz onder de huid te kruipen van de geniale couturier, resulterend in het boek Balenciaga, the making of a master, een reconstructie van de eerste veertig jaar van zijn leven, voor hij een ster werd. “Soms voelde hij als mijn vader of beste vriend.”

De mysterieuze couturier gaf in zijn leven slechts twee interviews, ná sluiting van zijn ­salon, en weigerde zelfs zijn beste klanten te ontmoeten. De anekdote dat hij ooit voor het oog van zijn kleermaker Juan, net herstellende van een hartaanval, met een scheermes alle ­naden van een mantelpakje uiteenreet omdat hij niet tevreden was, draagt ook bij aan zijn ­onvriendelijke imago.

Arzalluz doorprikte echter de mythe van de diepreligieuze man. “Balenciaga was zeker religieus, maar de link tussen het katholicisme en zijn werk is sterk overdreven. Wat er typisch Baskisch aan hem was? Zijn gevoel voor soberheid, afstrippen tot de essentie, geen onnodige decoratie. In zijn zoektocht naar andere vormen was zwart zijn grootste bondgenoot, zonder kleur geen afleiding.”

Zéker heeft ze mensen gestalkt, waarvan ze wist dat ze een historisch belangrijk Balenciaga stuk in hun bezit hadden. “Continu. Vrouwen die klant waren, of hun moeder en grootmoeder. Soms met succes, soms ook niet. Er kleven zoveel herinneringen aan textiel, daar is niet door iedereen makkelijk afstand van te doen.”

Zuurvrij papier

Kan dan niemand wat Cristóbal deed? “Kúnnen misschien wel, maar bedenken nee,” zegt Véronique Belloir, conservator van Palais ­Galliera en co-creator van de tentoonstelling Balenciaga – Meesterlijk Zwart, die eerder in Musée Bourdelle te zien was en van 24 september 2022 tot 5 maart 2023 in Kunstmuseum Den Haag. Zo’n zestig zwarte topstukken uit de collecties van Palais Galliera en Maison Balenciaga, aangevuld met accessoires, tekeningen, ­f­oto’s en archiefmateriaal.

“Zijn manier van denken, vooral ook over de ruimte tussen stof en lichaam was zó avant­gardistisch,” zegt ze in het depot van Palais ­Galliera tussen twee rekken met topstukken die worden voorbereid op hun reis naar Den Haag. De ruimte in het depot heeft iets weg van een mortuarium. Op een tafel die lijkt op een brancard ligt in zuurvrij papier verpakt een zwarte jas met witte bontkraag, de tag eraan maakt het ­extra luguber. “Al die iconische topstukken van de 20ste eeuw komen nu allemaal naar Den Haag, ik word er een beetje nederig van,” zegt de eveneens aanwezige Madelief Hohé, conservator mode en kostuum van het Kunstmuseum.

Naast kledingstukken zullen er ook accessoires, hoeden, én tekeningen van Constance Wibaut te zien zijn in Den Haag. Twee topstukken, een grote tulpachtige vorm en een avondcape met capuchon, krijgen straks alle ruimte in één zaal. Iets minder dan de helft van de ontwerpen zal ter bescherming worden tentoongesteld in vitrines. Hohé: “Voordeel is dat je er omheen kunt lopen en er met je neus bovenop kunt staan. Er mag niet te veel licht, max 50 lux, op de ontwerpen vallen, zwart kan anders snel richting bruin of grijs gaan. Er kan sowieso geen spotje op, want dat brandt er zo doorheen.”

Begin september arriveert alles in vracht­wagens in Louis Vuittonachtige bekistingen, waarin weer losse zuurvrije dozen zitten van ruim twee meter lang, waarin alle stuks platliggen. Daarna volgt de mannequinage, oftewel het aankleden van de Stockmanpoppen. “Om geen schade te berokkenen proberen we de poppen te vormen naar hoe die jurk op een lijf geweest moest zijn. Best een puzzel.”

The Simpsons

Het Kunstmuseum bezit zelf ook twee Balenciaga’s, waaronder een geborduurd jasje van wijlen mezzosopraan en alt Else Rijkens. Vanwege de kleur niet te zien op de geheel zwarte tentoonstelling, wèl een bruikleen van het Rijksmuseum, gemaakt door Catharina Kruysveldt-de Mare. Zij kocht patronen in licentie bij Balenciaga. Wat is Hohé’s indruk van de ­geheimzinnige couturier? “Ik denk dat hij niet zo sociaal was, liever een jurk dan een mens.”

Goed zoeken en je vindt online een Balenciaga voor 200 euro, zegt Gaspard De Massé, “maar de prijs voor een topontwerp op een veiling bij Sotheby’s is vergelijkbaar met die van een ­gemiddelde Picasso.” Er komen nog vaak ­ontwerpers en studenten naar het archief, want een halve eeuw na de dood van de couturier is ­Balenciaga weer één van de meest toonaangevende modehuizen, met de Georgische Demna Gvasalia aan het roer. Hele andere koek.

Zijn collectie voor deze zomer presenteerde hij met een korte film waarvoor hij samenwerkte met The Simpsons, waarin Homer bijna flauwviel toen hij het prijskaartje van de Balenciagajurk van Marge zag: 19.000 dollar. Over wat Cristóbal ervan gevonden zou hebben, blijft De Massé ­diplomatiek. “Het is een andere tijd, maar de onlangs weer nieuw leven ingeblazen couturelijn heeft wel raakvlakken met de werkwijze van monsieur Balenciaga.”

Wat als Kim Kardashian, momenteel het gezicht van het modehuis, volgend jaar een iconische vintage Balenciagajurk wil lenen voor het Met Gala? De Massé zegt geen idee te hebben, maar zijn gezicht en vooral het minzame lachje spreekt boekdelen. Hij gaat waarschijnlijk ­persoonlijk voor de deur naar het heiligdom ­liggen.

Model Susan Murray draagt een cape in de vorm van een roos op een zwarte avondjurk, ontworpen door Balenciaga. Beeld Irving Penn
Model Susan Murray draagt een cape in de vorm van een roos op een zwarte avondjurk, ontworpen door Balenciaga.Beeld Irving Penn

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden