Plus Achtergrond

Expositie Gert Jan Kocken: plaatsen waar het onheil toesloeg

Kocken ging op zoek naar kaarten van Amsterdam in de Tweede Wereldoorlog. Beeld GERT JAN KOCKEN/GRIMM

Fotograaf Gert Jan Kocken exposeert zijn fotomontages over kaarten uit de Tweede Wereldoorlog in Grimm.

Fotograaf Gert Jan Kocken (1971) werd bekend met een serie foto’s waar ogenschijnlijk niets bijzonders mee is. Een groot zeegezicht, een idyllisch beekje, een ­haven, een alpenlandschap met ­kabelbanen en een vliegveld: het zijn stuk voor stuk doodgewone plekken, quasi-neutraal van grote afstand vastgelegd. Wat ze gemeen ­hebben is het noodlot dat op deze plekken heeft toegeslagen.

“Ik ben altijd bezig met de spanning tussen wat je ziet en wat je weet als je naar een foto kijkt,” zegt Kocken. “Een foto van een zee bekijk je met andere ogen als je weet dat op deze plek een schip is vergaan.”

Toen hij de serie voltooide, wilde hij andere ­foto’s maken waarin het noodlot had toegeslagen. Kocken fotografeerde beelden die in de reformatie verminkt werden tijdens de Beeldenstorm. Koppen die met hamers waren bewerkt en afgebeitelde of weggekraste gezichten van heiligen zijn steeds minutieus in beeld gebracht.

Toen leidde zijn fascinatie met het onheil hem naar de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Dat ­begon met een kaart van Ieper, die gebruikt was in de ­Eerste Wereldoorlog. Na vier jaar oorlog was de Belgische stad geheel verwoest en letterlijk van de bewuste kaart verdwenen. “Wat ik als fotograaf interessant vind, is dat je tijd ineens zichtbaar maakt. Fotografie bevriest altijd de tijd, je maakt een momentopname. Maar in die kaart van ­Ieper werd tijd gewoon zichtbaar.”

Balkjes en stippen

Kocken bedacht dat verschillende partijen ­altijd heel anders naar de kaart van een stad ­kijken en ging op zoek naar kaarten van Amsterdam in de Tweede Wereldoorlog. In het Stads­archief ging na enige aarzeling van een medewerker een la open waarin drie kaarten lagen waarop de verhouding tussen Joden en niet-­Joden was aangegeven. Elke straat is gemarkeerd met een balkje dat deels geel en deels zwart is. 

Op andere kaarten was het aantal ­Joden aangegeven met stippen. Elke stip staat voor tien Joden. “Het wrange is dat de mensen die die kaarten maakten, natuurlijk niet wisten waar dit toe leidde. De Holocaust is zonder precedent, dus je kunt niet zeggen dat ze actief meewerkten. Maar die kaarten zijn wel instrumenten geweest.”

Er staan ook rode stippen op de kaart. Die staan voor deelnemers aan de voedselbank. Witte stippen zijn bombardementen op de ­Fokkerfabriek in Noord. Veel bommen misten hun doel vanwege de onervarenheid van de Amerikaanse piloten. Een groot deel kwam in de Van der Pekbuurt terecht. Er vielen meer dan 200 doden, onder wie veel kinderen.

Na Amsterdam maakte Kocken ook fotomontages van Londen, Dresden, Rotterdam, Lodz, Warschau, Berlijn, München en Rome. Per stad zijn tientallen historische kaarten gescand of gefotografeerd en in de computer over elkaar heen gelegd. Vervolgens heeft Kocken de lagen bewerkt zodat steeds verschillende aspecten van de kaarten op de voorgrond treden.

Moreel verval

“Voor de kaart van Londen heb ik alle Duitse targets gevonden. Dat zijn er 39. In het begin van een oorlog denkt een militaire macht: we gaan de stad vergelijken met een lichaam. Dat ­lichaam heeft een brein en een zenuwstelsel en die gaan we kapotmaken. Misschien ben ik daarom wel zo gefascineerd door oorlog. Het is zo’n moreel verval van alle waarden. Je ziet het gewoon verschuiven. Het is een grote wraak op wraak, waardoor de ethiek helemaal verandert.”

In een van de ruimtes staan de Amerikaanse bombardementen op Nagasaki en Hiroshima in augustus 1945 centraal. Kocken fotografeerde een madonna die in een katholieke kerk in ­Nagasaki stond toen de atoombom de omgeving verwoestte. 

Het hoofd is nog redelijk intact, maar de ogen zijn veranderd in diepzwarte ­gaten. “Ik vond dat zo’n ongelofelijk symbool. (De atoombom wordt gekenmerkt door het enorme licht. Dus ik was op een heel negatieve manier geïnspireerd door Paul Tibbets, de piloot die de bom op Hiroshima heeft gegooid.”

Kocken fotografeerde een luchtfoto van de verwoestingen in Hiroshima die gesigneerd werd door Tibbets. “Een dag voor zijn missie noemde hij het vliegtuig naar zijn moeder. Het is ongelofelijk dat je jezelf in de geschiedenis zo belangrijk wil maken. De piloot van het verkenningsvliegtuig is in gewetensnood geraakt.” Het verhaal van de verschillende partijen is over de foto te lezen, net als de signatuur van Tibbets. De letters zijn niet makkelijk te zien. “Ik wilde dat de toeschouwer als een scanner over het beeld moet bewegen om die zinnen te ­lezen.”

Dramatische wending

Een groot werk ertegenover bevat meer dan 30.000 woorden. Het is een onderzoek naar de ontwikkeling van de atoombom. Albert Einstein speelde daarin een cruciale rol. Hij waarschuwde de Amerikaanse president in 1939 voor een mogelijke Duitse atoombom en adviseerde om zelf een atoombom te maken. 

Teksten en documenten van ­allerlei betrokkenen geven de toeschouwer het gevoel mee te kijken met een dramatische wending in de wereldgeschiedenis. “Het is eigenlijk een röntgenfoto van een historisch proces dat goed laat zien hoe zo’n proces zich heeft ontwikkeld.”

Kocken vraagt wel iets van de toeschouwer, want het is geen werk dat je in een paar minuten kunt doorgronden. “Ik vind het ook prima als mensen het niet helemaal bestuderen. Maar dit is voor mij een aanzet tot het denken. Ik maak beelden die de toeschouwer aanzetten om over iets na te denken.”

Gert Jan Kocken, Organized Complexity, t/m 9/1 in Grimm ­Gallery, Frans Halsstraat 26.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden