PlusAchtergrond

Expo On-Trade-Off: de loze belofte van lithium

De groene revolutie loopt op lithiumbatterijen, maar de winning van grondstoffen voor de wonderbatterij is schadelijk voor mens en milieu, illustreert de tentoonstelling On-Trade-Off.

De reizende tentoonstelling On-Trade-Off: The Weight of Wonder eindigt 2021 in België.

Rood met een zwart vlekje, gedeukt of juist glad, krom, met een staartje of bedekt met haren. Als de bomen en planten net zo divers zijn als de zaden in Future Flora: Manono, moet het oerwoud rond het Congolese plaatsje Manono wel bijzonder kleurrijk zijn.

Maar deze zaden zullen niet meer uitkomen. Kunstenaar Maarten Vanden Eynde fixeerde ze in rijen op een printplaat. Hij geeft er de concessielijnen mee aan van lokale mijnen, vaak niet meer dan gaten in de grond waar gegraven wordt met pikhouwelen of zelfs met blote handen. In het midden van de kaart: het meer waaronder afgelopen juni de grootste lithiumvoorraad ter wereld werd ontdekt. Het Australische AVZ Minerals is eigenaar van de grond en druk bezig de zaak droog te pompen om er vervolgens grote graafmachines op los te laten.

Mijnwerkershanden

Future Flora: Manono is onderdeel van On-Trade-Off, een reizende tentoonstelling die bij elke stap groeit en eind 2021 eindigt in het ­Belgische Hasselt. De tussenstop in Cargo in Context heeft als ondertitel ‘The Weight of Wonders’ en past perfect in het programma van de presentatieruimte in West, die voor deze gelegenheid samenwerkt met De Brakke Grond.

Cargo in Context specialiseert in artistiek ­sterke exposities die aan de hand van de grondstoffen­economie de mondiale noord-zuidverhoudingen illustreren. Suiker kwam al aan bod, dat door tot slaaf gemaakte Afrikanen op plantages in de Nieuwe Wereld werd verbouwd voor de Europese markt. En de recente­ tentoonstelling Van hout en de dingen die voorbij gaan legde de rol van Amsterdam als ­­in- en doorvoerhaven van tropisch hout onder de loep.

On-Trade-Off volgt hetzelfde recept maar is minder historisch. De focus ligt op lithium, grondstof voor de batterijen waar de hedendaagse groene revolutie op draait. In de strijd ­tegen koolstofdioxide en stikstof heeft lithium een positief imago. De Nobelprijs voor Scheikunde werd dit jaar zelfs toegekend aan de ­wetenschappers die de lithiumbatterij hebben ontwikkeld.

Maar wie naar de hele productieketen kijkt, komt erachter dat lithium net zo schadelijk is voor mens en milieu als good old fossiele brandstoffen. En met ontginning in Congo, verhandeling in Australië, verwerking in China en het uiteindelijke dumpen van elektronisch afval in Afrika dringt de vergelijking met de aloude driehoekshandel (slaven naar Amerika, grondstoffen naar Europa, producten terug naar Afrika) zich onherroepelijk op.

George Senga laat op indringende wijze zien wat lithiumwinning betekent op locatie in Congo. Na het instorten van de wereldmarktprijzen en het faillissement van Belgische mijnbouwbedrijven in de jaren tachtig gingen de werk­lozen zelf graven, vaak met instortende gangen en doden tot gevolg.

Senga fotografeerde hun handen: een onsentimenteel maar veelzeggend collectief portret. De handen zijn verkleurd, de huid gebarsten, de nagels kapot. Freelancemijnwerker is een zwaar bestaan en een armbandje met de tekst ‘smile’ oogt dan ook sarcastisch.

Dat mijnbouw geen ver-van-mijn-bedshow is, maakt Musasa duidelijk. Deze Congolese schilder produceert in het dagelijks leven voorlichtingsposters voor analfabeten. De schoolkaarten die hij samen met Vanden Eynde maakte zijn dan ook glashelder. Met pijlen en pictogrammen wordt verteld hoe de elementen carbon (C6), silicon (Si14) en tantalum (Ta73) worden gedolven, verwerkt en geconsumeerd in de vorm van gloeilampen, mobiele telefoons, Playstations en wat al niet.

Elektrofotografie

Om de grondstoffendiscussie helemaal uit de abstracte sfeer te halen is in een vitrine een brok mineraalhoudend steen gelegd, met daarnaast een lithiumbatterij. Marjolijn Dijkman transformeert deze realitycheck weer tot kunst door zo’n zelfde brokstuk vast te leggen met elektro-fotografie. De mineralen in het steen lichten op in een donkere achtergrond, alsof je naar een sterrenstelsel kijkt.

Voor Dijkman is dit werk onderdeel van haar onderzoek naar de manier waarop elektriciteit in de natuurwetenschappen vanaf de achttiende eeuw verbonden is geweest met economische vooruitgang en verlichtingsidealen. In ­navolging van de vollemaansbijeenkomsten uit die tijd organiseert ze op 12 december, volle maan, een Lunä Talk. Experts praten dan over de geschiedenis van elektriciteitsopwekking en mogelijke alternatieven voor lithium.

En dat is nodig. Want als symbool voor schone, eerlijke hightech voldoet de wonderbatterij niet meer. Marketing en pr weten de waarheid echter te verdoezelen, benadrukt het werk van Sammy Baloji, Jean Katambayi en Daddy Tshikaya bij de ingang. Vergelijkbaar met speelgoed in wereldwinkels construeerden de Congolese kunstenaars met koperdraad een Tesla Model X op schaal. In de vleugeldeuren zijn delen van muizenvallen te herkennen, maar de gelijkenis is frappant. Dit is de auto die wordt geprezen als dé oplossing voor het milieuprobleem. Maar eigenlijk is het paradepaardje van Elon Musk een stuitend voorbeeld van greenwashing waarbij het zuiden weer aan het kortste eind trekt.

On-Trade-Off: The Weight of Wonders: t/m 21 december in Cargo in Context, Haparandadam 7.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden