Isaac, voorheen Iris, wordt door zijn vader gevolgd in het transformatieproces van meisje naar jongen.

Plus Expositie

Expo Jeff Preiss: het beste dat het Stedelijk in tijden heeft ­gedaan

Isaac, voorheen Iris, wordt door zijn vader gevolgd in het transformatieproces van meisje naar jongen. Beeld Jeff Preiss

Het Stedelijk Museum toont Stop, het meesterwerk van Jeff Preiss, en zijn nieuwste, niet eerder in Europa vertoonde filminstallatie. De expo is het beste wat het museum in lange tijd heeft gepresenteerd.

Iris wordt Isaac. Dat is, heel in het kort, waar Stop (1995-2012) over gaat. Maar de film van Jeff Preiss over zijn eigen kind behelst veel meer dan het verhaal van een kind dat al op jonge leeftijd weet dat het gevangen zit in het verkeerde lichaam en een genderoperatie ondergaat. Het is een visueel dagboek dat zeventien jaar beslaat. Het is een liefdesverklaring aan analoge film. En het is een onderzoek naar het wezen van cinema, ver voorbij de grenzen van Hollywood.

Met Jeff Preiss heeft het Stedelijk Museum een relatief onbekende kunstenaar geprogrammeerd. Een filminstallatie die vier uur duurt zal ook niet snel een blockbuster worden. Maar het is het beste dat het museum in tijden heeft ­gedaan. Een bezoek aan More Than I Looked For wekt een gevoel op dat zeldzaam begon te worden in Amsterdams belangrijkste museum voor hedendaagse kunst: opwinding over een ­belangwekkende ontdekking.

Zacht geknetter

Filmfanaten met een goed geheugen zullen zich Jeff Preiss herinneren als jarentachtig­regisseur. Zijn bekendste productie was Let’s Get Lost (1988), een Oscargenomineerde documentaire over jazztrompettist en junkie Chet Baker. Daarna werd het stil rond Preiss. Totdat hij vijf jaar geleden Low Down uitbracht, weer een portret van een verslaafde jazzmuzikant. In de tussenliggende tijd verdiende hij zijn geld met het ­maken van videoclips voor REM, Mariah Carey en Iggy Pop en reclamespots voor onder andere Nike. Maar hij begaf zich vooral in de experimentele marge van de filmindustrie.

In 14 Standard 8mm Reels 1981-1988 (2019) portretteert Preiss vrienden en bekenden aan de hand van filmmateriaal uit het archief van de Andy Warhol Foundation en de Anthology Film Archives. Straatbeelden, de zee, een dagje uit, scheve shots van mensen die maar half te zien zijn. Dialoog is er amper, op de geluidsband klinkt voornamelijk zacht geknetter.

Het is expressionisme dat lak heeft aan directe weergave. Alsof je naar een schilderij kijkt waarvan je tegelijkertijd de voorstelling en de verf ziet. Ook bij Preiss’ film ben je je constant ­bewust van die twee niveaus. In het slotstuk valt de voorstelling zelfs helemaal weg en blijven ­alleen dansende gekleurde vlekken over: een portret van het medium film zelf.

Ziel

Grote regisseurs als Tarantino, Scorsese en Spielberg pleiten de laatste jaren onophoudelijk voor het behoud van analoge film. Niet uit ­nostalgische overwegingen maar vanwege de cinematografische essentie die besloten ligt in celluloid. Dat materiaal heeft substantie en produceert beeld door belichting en ontwikkeling, een organisch proces in plaats van de imitatie in nullen en enen van digitale camera’s. Om nog eens de schilderkunstmetafoor te gebruiken: analoog versus digitaal is als olieverf versus spray paint. Ze leveren allebei een plaatje op, maar celluloid en olieverf voegen daar diepte, levendigheid, warmte – kortom: een ziel – aan toe.

Ook Stop is gefilmd op 8mm-film. De kleuren zijn verzadigd, de zon zorgt soms voor verblindende schichten of monochrome beelden. Preiss laat het allemaal expliciet zien.

Eén stijlfiguur keert telkens terug: het dubbelgevouwen panning shot. De camera beweegt van links naar rechts of andersom en keert dan bruusk om. Alsof hij nee schudt. Of het onderwerp scant en probeert te betrappen op iets wat net buiten zicht gebeurt. Na een paar keer voel je het effect. Het tweedimensionale medium dat film is, krijgt iets lichamelijks, iets ruimtelijks.

Intiem werk

Zo’n beleving had Preiss natuurlijk ook kunnen neerzetten door een groot scherm te gebruiken. Hij kiest expliciet niet voor zo’n immersieve opstelling. Het scherm is zelfs relatief klein. Zo weet je ten alle tijden dat je naar film zit te kijken. Je ziet de vorm net zo goed als de inhoud.

Het zijn ogenschijnlijk willekeurige shots: casting­sessies, familie Preiss op het strand, etentjes, snelwegen. Wat telkens terugkeert is Preiss’ kind. Dat kijkt tv, eet en hangt op de bank terwijl bezoekjes aan kapper en tandarts het verstrijken van de tijd markeren. Flarden van een brandend WTC of de begrafenis van ­Michael Jackson bewijzen dat de wereld ondertussen ook doordraait. Ondanks alles verandert die minder dan het kind van Preiss. Op tienjarige leeftijd wordt het haar kort geknipt, een paar jaar later volgt de operatie en op het einde de officiële naamsverandering.

Stop is een extreem intiem werk, een getuigenis van vaderliefde. Toch voel je je geen voyeur die toevallig familiefilmpjes voor ogen krijgt. Door de vorm die overal dwars doorheen schijnt is dit bovenal puur film.

Jeff Preiss: t/m 5/1 in het Stedelijk Museum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden