Plus

El Greco in De Nieuwe Kerk: smachtend wachten op de Heilige Geest

De Nieuwe Kerk laat Pentecostés zien, een meesterwerk van El Greco, dat onder strenge beveiliging van het Prado naar de Dam is gebracht. 'We hopen het publiek net zo'n moment van inspiratie te bieden.'

Pentecostés van El Greco, circa 1600, is tijdelijk te zien in De Nieuwe Kerk.Beeld Museo Nacional del Prado

Sophia Zürcher Amsterdam Het schilderij Pentecostés (Pinksteren) uit circa 1600 is het zesde deel in de serie Het Meesterwerk van De Nieuwe Kerk Amsterdam, waarin steeds één kunstwerk centraal staat. "El Greco's schilderij toont het moment dat de apostelen geïnspireerd raken, begeesterd raken," vertelt conservator Birgit Boelens. "Zo'n moment van inspiratie is ook wat we beogen het publiek te bieden met de serie Het Meesterwerk."

In 2011 begon De Nieuwe Kerk met deze serie. Directeur Cathelijne Broers vertelt dat ze steeds een werk zoeken 'dat de bezoeker ruimte geeft voor contemplatie, inspiratie en dat zich op enige manier verbindt met de spiritualiteit die op deze plek aanwezig is'. De serie begon met een Rembrandt, daarna volgden kunstwerken van Andy Warhol, Francis Bacon, Bill Viola en Marc Chagall.

Net een koortsdroom
En dit jaar heeft Pentecostés het Museo Nacional del Prado in Madrid verlaten om zeven weken in de Amsterdamse kerk te schitteren. Met Pinksteren is het alweer terug in Spanje, wat jammer is, want het schilderij toont de uitstorting van de Heilige Geest. Boven de hoofden van de gelovigen zweven 'tongen als van vuur'.

Als een hek scheiden de vlammen de verlangende mensen van het goddelijke. De opgeslagen blikken, de opgeheven armen van de apostelen in de voorgrond en het verticale formaat van het doek benadrukken de begeerde beweging opwaarts. In combinatie met de gedurfde kleurencombinaties en het flikkerende licht lijkt het wel een koortsdroom.

Het licht komt van boven, van de stralende duif. De gelovigen staan in een cirkel, alsof zij een kelk vormen om de Heilige Geest in op te vangen. Maria en de extatische apostelen gaan op in het gebeuren - op één man na. Rechts achterin staat een man met een witte baard die het publiek recht aankijkt. Dit is mogelijk een zelfportret van de meester zelf, El Greco.

Domenikos Theotokópoulos werd geboren op Kreta, en ontwikkelde zijn schilderkunst in achtereenvolgens Venetië en Rome. In 1576 of 1577 trok 'De Griek' zoals hij genoemd werd, naar Spanje. De rest van z'n leven bleef hij in Toledo wonen. Daar kreeg hij de grootste opdrachten en nam zijn carrière een vlucht.

Ontmanteld door inquisitie
Pentecostés is onderdeel van een altaarstuk dat El Greco in 1600 voltooide voor een seminarie in Madrid; de Colegio de Doña María de Aragón. Kunsthistorici verschillen van mening over hoe het altaar er precies uit heeft gezien; de inquisitie ontmantelde het in 1810. Waarschijnlijk bestond het uit zeven kunstwerken, die momenten in het leven van Jezus weergaven; vijf van die schilderijen zijn in het Prado beland (waaronder Pentecostés), één werk in Boekarest.

Beeld Photographic Archive. Museo Nacional del Prado

Op basis van twee andere altaarstukken van El Greco wordt vermoed dat ook dit Madrileense altaarstuk bekroond werd met nog één werk, maar wat er op dit zevende deel stond is onbekend. In de reconstructie die in De Nieuwe Kerk hangt, is het bovenste vakje leeggelaten.

Dat een werk van El Greco 'een meesterwerk' wordt genoemd, was pakweg driehonderd jaar geleden onvoorstelbaar. Na zijn dood in 1614 raakte de schilder in de vergetelheid.

Kunsthistoricus Antonio Palomino noemde El Greco's schilderijen 'verwerpelijk' en 'lachwekkend' in zijn boek met kunstenaarsbiografieën uit 1724. De 'extravagante stijl' zou onder meer blijken uit het retabel van Colegio de Doña María de Aragón, waar Pentecostés dus onderdeel van is.

Voorloper modernde kunst
Met zijn expressieve penseelstreken en ongebruikelijke kleurkeuzes bleek El Greco lang een buitenbeentje. Het waren niet de kunsthistorici, maar de avant-gardekunstenaars die El Greco herontdekten in de negentiende eeuw en in hem een voorloper van de moderne kunst herkenden.

Inmiddels is hij niet meer weg te denken uit de kunsthistorische canon. Zijn meesterwerk Pentecostés werd zelfs onder politie-escorte 's nachts naar De Nieuwe Kerk gebracht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden