PlusAchtergrond

Eindelijk is de roman Jahrestage in het Nederlands te lezen

Eindelijk is de roman Jahrestage in het Nederlands te lezen. Een jaar uit het leven van Gesine Cresspahl is het magnum opus van de Duitse schrijver Uwe Johnson. Vertaler Marc Hoogma werkte er 7 jaar aan. ‘Ik dacht: zal ik er voor de grap gewoon eens aan beginnen?’

De lezer volgt een jaar lang – vanaf 21 augustus 1967 – wat Gesine Cresspahl in New York meemaakt, in relatie tot het wereldnieuws.Beeld Getty Images

‘De roman beslaat de periode van 21 augustus 1967 tot en met 20 augustus 1968,” zegt vertaler Marc Hoogma (68), gezeten aan de keukentafel van zijn woning in Amsterdam. “Je zou er een jaar voor kunnen uittrekken om het te lezen. Elke dag een dag. Het is niet alleen een enorm dik boek, het vereist ook een enorme concentratie om het te lezen, al is het wel veel toegankelijker dan zijn eerdere werk.”

Dat boek is Jahrestage, de roman die Uwe Johnson (1934-1984) kort voor zijn dood voltooide, en die door Hoogma is vertaald als Een jaar uit het ­leven van Gesine Cresspahl. Johnson ligt drie weken dood in zijn woning voor hij wordt gevonden, een verhaal dat bijdraagt aan de mythevorming rond de grote Duitse schrijver, die in 1959 de socialistische heilstaat DDR verruilt voor het vrije Westen; West-Duitsland.

Johnson verblijft een paar jaar in New York, en brengt de laatste jaren van zijn leven door in het Engelse Sheerness-on-Sea. Tussen 1970 en het jaar van zijn dood componeert hij zijn magnum opus, het vierdelige Jahrestage, een monument in de Duitse literatuur, nu in één band uitgegeven door Van Oorschot.

Het gaat over de 34-jarige Gesine Cresspahl, vanuit de DDR neergestreken in New York, en gemodelleerd naar Johnsons vrouw Elisabeth, die hem ruim tien jaar voor zijn dood verraadde toen uitkwam dat zij een affaire had met een man die werkte voor de geheime dienst van de DDR en Tsjechië. Johnson voelde zich bezoedeld; het personage Gesine en zijn wereldbeeld moeten er in zijn ogen door zijn aangetast.

Fanatiek innemer

Met moed en wanhoop voltooide hij in 1983 het behoorlijk donkere, vierde en laatste deel van Jahrestage. Alcohol – Johnson was een fanatiek innemer – en overmatig medicijngebruik hadden hem toen al gesloopt. Ze leidden, vermoedelijk, op 24 februari 1984 tot een hartaanval. Drie weken lag hij dood in huis, niemand die het merkte. Zijn ex-vrouw woonde twee straten verderop.

Goed verhaal.

Aan Johnsons werk en geheel eigen stijl kleeft het predicaat ‘moeilijk’. Zijn eerste twee romans, Mutmassungen über Jakob (1959) en Das dritte Buch über Achim (1961), zijn experimenteel, zeer talig. Hij gebruikt veel verschillende vertelperspectieven en verhaaltechnieken, wisselt van stem in een alinea en soms ook in een zin, en laat de lezer het maar uitzoeken.

Met zo’n alinea begint Jahrestage, een boek waaraan je verslaafd raakt, als je er eenmaal inzit, want het lezen van Jahrestage is een verslaving waar je moeite voor moet doen. Door de branding zwemmen, zoiets. Maar als je er eenmaal bent, als je die eerste alinea, waarin de golven tegelijkertijd op de kust van New Jersey slaan én kabbelen in de Oostzee, hebt overleefd, en doorzet, word je rijkelijk beloond.

Op de vraag waar Jahrestage, in het kort, over gaat, slaakt Hoogma een diepe zucht. “Dat is bijna niet te doen. Het is zo’n rijk boek… Ik kan wel een paar hoofdlijnen geven. Een van die hoofdlijnen is: hoe verhoud je je als mens ten opzichte van de wereldgeschiedenis? Hoofdpersoon Gesine Cresspahl woont met haar 10-jarige dochter Marie in New York. De lezer volgt haar een jaar, en elke dag volgt de lezer ook het wereldnieuws middels parafrases van stukken in The New York Times.”

Het is geen dagboek, het gaat over wat Gesine Cresspahl meemaakt op die dagen in New York in relatie tot die wereldgeschiedenis. Zo lezen we over studentenopstanden in Amerika en Europa, de Vietnamoorlog, rassenrellen, Martin Luther King en Robert Kennedy die worden vermoord en de Praagse Lente.

“Ook is er een lijn waarin ze haar dochter het hele verhaal vertelt van waar ze vandaan komt. Over haar ouders en jeugd in Mecklenburg, de nazitijd in Duitsland, daarna eerst de Engelse en vervolgens de Russische bezetting, de scheiding van Duitsland, de geleidelijke overgang naar de DDR, de onderdrukking daar, en hoe ze met haar in New York is terechtgekomen.”

“Het is een verhaal over verlies en herinneringen; en ook over de vraag: hoe kun je netjes leven zonder je te corrumperen aan de wereld? Behalve als je uit het leven stapt, moet je op de een of andere manier zien om te gaan met wat je tegenkomt. Dat is een belangrijke lijn in het verhaal. Uiteindelijk is de conclusie van Johnson dat dat bijna niet te doen is.”

Zie de laatste jaren van zijn leven …

Jahrestage staat, aldus Hoogma, in Duitsland in de top vijf van beste 20ste-eeuwse romans. Het is in Duitsland echter geen veelgelezen boek. Hij vergelijkt het met Ulysses van James Joyce, dat veel mensen ongelezen in de kast hebben staan. Hoe is hij – Hoogma was hoofd P&O bij een agrarische hogeschool en organiseerde in Nijmegen jazzconcerten – eigenlijk tot het vertalen van juist dat boek gekomen?

“In de zomer van 2013 las ik een roman van de Duitse Ulla Hahn, Das verborgene Wort. Dat zou vertaald moeten worden, vond ik. Maar toen wist ik meteen dat Jahrestage daar meer voor in aanmerking zou komen. Dat boek ontdekte ik twintig jaar geleden en had ik al drie keer gelezen, terwijl ik zelden een boek herlees. Ik dacht: zal ik er voor de grap gewoon eens aan beginnen? Nee, niet eerst een dunner of eenvoudiger boekje, dat kwam niet in me op. Ik heb het boek opengeslagen en ben in het najaar van 2013 begonnen. Ik was er aanvankelijk helemaal niet op uit het uitgegeven te krijgen.”

Net zo enthousiast

Na twee jaar had hij de complete Jahrestage vertaald. “Ergens in 2015 was ik zo dapper het manuscript naar uitgeverijen te sturen. Veel afwijzingen later kwam ik bij Van Oorschot terecht. Het zou in 2017 of 2018 al verschijnen, maar er kwamen te veel fouten aan het licht. Toen Van Oorschot met mij in zee ging, heb ik wel gezegd: ik ben een amateur, je zou eigenlijk iemand nog een keer naar de tekst moeten laten kijken die kan zien wat er in de vertaling goed is gegaan en wat er niet goed is gegaan.”

Dat werd Theo Veenhof. “Die heeft er veel fouten uitgehaald. Hij heeft sommige stukken ook vloeiender gemaakt, maar ik bleef wel de hoofdvertaler en de eindverantwoordelijke. We hebben de vertaling samen prima afgerond.”

Hij is trots, Marc Hoogma, dat Jahrestage in de winkels ligt. Hij hoopt het werk voor Nederlandse lezers toegankelijk te hebben gemaakt en dat enkele van hen hetzelfde enthousiasme zullen gaan ervaren als hijzelf.

“Als je jezelf een keer wilt confronteren en bereid bent er de tijd voor te nemen, krijg je daar wel een heleboel voor terug. Bij Gesine’s dochter Marie bijvoorbeeld komt een zwart meisje in de klas, zodat de school de subsidie kan houden. Dat meisje komt naast haar te zitten. Dan vertelt ze haar moeder dat er een probleem is; niet omdat het zwarte meisje naast haar is gezet, maar omdat haar vriendinnen dat niet zien zitten. Ze moet kiezen tussen haar vriendinnen en dat zwarte meisje. Zo prachtig hoe Johnson zo’n dilemma in een gesprek tussen moeder en kind zichtbaar maakt. Dat is echt fenomenale literatuur, hoor.”

Met niets te vergelijken roman

“We kregen in februari 2017 een mail van Marc Hoogma, die we niet kenden, iemand die uit pure liefhebberij was begonnen ­Jahrestage te vertalen.” zegt directeur-uitgever Mark Pieters van Van Oorschot. “Verschillende uitgevers durfden het niet aan, maar wij waren meteen geïnteresseerd, al kenden we het boek niet. Juist zoiets megalomaans kan echter soms heel aantrekkelijk en vooral uitdagend zijn om te doen, en we hadden ook Menselijke voorwaarden van de ­Japanse schrijver Junpei Gomikawa in voorbereiding, een roman van 1440 pagina’s, die in 2018 is verschenen. Het was een hele klus, maar het is een uniek boek, en met niets te vergelijken. Fascinerend en verslavend.”

Uwe Johnson, Een jaar uit het leven van Gesine Cresspahl. Van Oorschot, €85,-, 1595 blz.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden