PlusAchtergrond

Eindelijk gerechtigheid voor het oeuvre van kunstenaars Anni en Josef Albers

Het oeuvre van Anni en Josef Albers is lang niet zo bekend als dat van modernistische tijdgenoten. De eerste Nederlandse tentoonstelling over hun werk en leven laat zien dat dat onterecht is.

Edo Dijksterhuis
'Angular' (1935) van Josef Albers. Olieverf op houtvezelplaat. Beeld Albers Foundation
'Angular' (1935) van Josef Albers. Olieverf op houtvezelplaat.Beeld Albers Foundation

Waarom zou je, zoals het Kunstmuseum Den Haag doet, met enige regelmaat kopstukken van het modernisme van stal halen? Kunsthistorisch plichtsbesef kan een rol spelen. Maar vast ook de hoop het collectieve geheugen te kietelen en zo een blockbuster te scoren.

Dat laatste is bij Anni en Josef Albers niet het geval. Zij zijn echte artists’ artists. Bij leven stonden ze vooral bekend als docenten die verschillende generaties kunstenaars zodanig hebben beïnvloed dat ze ook wel werden aangeduid als ‘tweepersoons religieuze sekte’. Maar de eerste Nederlandse tentoonstelling over hun leven en werk, nu in het Kunstmuseum, laat zien dat hun kunst ook zeer de moeite waard is.

Bauhauskunstacademie

Anni Albers (1899-1994) heette nog Fleischmann toen ze Josef Albers (1888-1976) ontmoette in Weimar. Daar studeerden ze allebei aan de befaamde Bauhauskunstacademie. Josef was ruim tien jaar ouder en schopte het al snel tot docent.

De alleskunner ontwierp meubels, tekende en schilderde, maar legde zich bovenal toe op glaskunst. Omdat hij geen geld had voor materiaal, gebruikte hij de scherven die hij vond op de lokale vuilnisbelt. In een paar van de overgebleven panelen, schitterend van achteren aangelicht, zijn de flessenbodems duidelijk te herkennen.

Tekst gaat verder onder de foto.

Nadat Bauhaus zichzelf in 1933 ophief om geen compromissen met de nazi’s te hoeven sluiten, verhuisde het echtpaar naar het Amerikaanse North Carolina (foto ca. 1935). Beeld
Nadat Bauhaus zichzelf in 1933 ophief om geen compromissen met de nazi’s te hoeven sluiten, verhuisde het echtpaar naar het Amerikaanse North Carolina (foto ca. 1935).

Niet toegankelijk voor vrouwen

Anni wilde schilderen, maar hoewel Bauhaus in veel opzichten als progressief gold, waren lessen in de ‘hoogste kunstvorm’ niet toegankelijk voor vrouwen. Ze was alleen welkom in de weefwerkplaats. Anni legde zich er schoorvoetend bij neer, om het medium daarna volmondig te omarmen.

Nadat Bauhaus zichzelf in 1933 ophief om geen compromissen met de nazi’s te hoeven sluiten, verhuisde het echtpaar naar het Amerikaanse North Carolina. Josef ging lesgeven aan het net opgerichte Black Mountain College en Anni ontwikkelde zich hier tot absolute autoriteit in haar vakgebied. Ze was in 1949 de eerste textielkunstenaar die een solo kreeg in het New Yorkse MoMA (Museum of Modern Art) en publiceerde de boeken On Designing en On Weaving.

Mexico

Als kind werd Anni al gegrepen door de Peruaanse weefsels in de Berlijnse musea die ze met haar ouders bezocht. Eenmaal in de VS reisden de Albersen regelmatig naar Zuid-Amerika en vooral Mexico. Ze reden duizenden kilometers over onverharde wegen naar een land dat nog niet ontgonnen was door de toeristenindustrie en waar archeologen net de piramides en tempels van de Maya’s, Inca’s en andere Precolumbiaanse beschavingen ontdekten.

De directe interactie met de geometrische architectuur, het aardewerk dat net als bij Bauhaus kunst en gebruiksvoorwerp tegelijk was en uiteraard de textiele traditie voelden als thuiskomen. Josef noemde Mexico dan ook ‘het beloofde land van de abstracte kunst’.

Rationeel onderzoeken

Zijn schilderijen met titels als To Mitla of Tenayuca refereren aan Azteken-monumenten en in de Adobereeks zijn makkelijk de plompe, uit klei opgetrokken gebouwtjes uit Midden-Amerika te herkennen. Maar het ging Josef eigenlijk meer om kleur. Zijn schilderen is een rationeel onderzoeken. Hij beschreef het met een paletmes aanbrengen van verf op hardboard eens als ‘het beboteren van een snee brood’.

Op de achterkant noteerde hij ‘het recept’ van de compositie. Zo bestaat Luminous Day uit 450 pixel-achtige eenheden. Roze/rood, de grijzen en de blauwtinten beslaan precies evenveel vakjes maar door de manier van combineren zou je zweren dat blauw in de meerderheid is en grijs een marginale rol speelt.

Interaction of Color

Josef diepte zijn studie naar kleurperceptie verder uit in zijn serie Homage to the Square, die tussen 1950 en 1976 uitdijde tot tweeduizend werken. Iedere keer zie je een vierkant in een vierkant in een vierkant, waarbij de ruimtes rondom het vierkant zich van onder via de zijkanten naar boven verhouden als 1:2:3. De voorstelling is iedere keer hetzelfde maar het effect telkens anders en afhankelijk van de gebruikte kleuren. In de beste exemplaren opent zich een ruimte of lijken de vierkanten licht te pulseren.

Josef legde zijn bevindingen vast in Interaction of Color, dat sinds het verschijnen in 1963 nooit uit druk is geweest. Er ligt een exemplaar in vrijwel ieder schildersatelier. Zijn mathematische benadering van kleur en vorm is terug te zien in het werk van Bob Bonies en Peter Struycken, maar ook de veel jongere Daniel Mullen – om er maar een paar te noemen.

Lage status

Anni kreeg navolging van onder andere Sheila Hicks, die momenteel een tentoonstelling heeft in galerie EenWerk, maar brede erkenning bleef lange tijd uit. Dat heeft te maken met de bescheiden omvang van haar arbeidsintensieve oeuvre maar ook met de lage status die textielkunst lange tijd had binnen de museale wereld.

De geweldige dwarsdoorsnede van haar werk in deze tentoonstelling laat echter zien hoe ongelooflijk sterk Anni’s werk is. En hoeveel subtieler eigenlijk dan dat van haar echtgenoot. Ze muntte de term ‘pictorial weavings’ om het gat in waardering te dichten. Dit zijn werken die zo aan de wand kunnen, gelijkwaardig aan schilderijen.

Anni en Josef Albers: t/m 15 januari in Kunstmuseum Den Haag

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden