PlusAchtergrond

Eerbetoon aan Gerrit van Dijk in Haarlem: altijdmet een kritische knipoog

Het Haarlemse platform voor kunsten 37PK brengt een hommage aan Gerrit van Dijk. De animatiefilmer, kunstenaar en cartoonist had de drang om te experimenteren én om te provoceren.

→ Een van de schilderijen die door Van Dijk voorzien zijn van Mickey Mouse-oren: een afbeelding van Cecilia Gallerani van Leonardo da Vinci.Beeld Gerrit van Dijk

Gerrit van Dijk (1938- 2012) was een van ­Nederlands succesvolste animatiefilmers. In 1998 won hij een Gouden Beer op het festival van Berlijn met I Move, So I Am, een acht minuten durend zelfportret vol iconen uit de schilderkunst en de popcultuur en verwijzingen naar Van Dijks eerdere werk, bestaand uit ruim zevenduizend tekeningen. Een jaar later won hij de prestigieuze prijs opnieuw, deze keer samen met Monique Renault, voor Pas à deux. Daarin veranderen een dansende man en vrouw in een paar minuten van Popeye en Olijfje in Mickey Mouse en Sidonia, Charlie Chaplin en Miss Piggy, en, tot slot, in Gerrit van Dijk en Monique Renault.

Van Dijk maakte meer dan dertig geweldige animatiefilms, daarnaast was hij ook een groot aanjager van de animatiefilm als kunstvorm. Hij was mede-initiator van het Holland Animation Film Festival in Utrecht, van het Nederlands Instituut voor de Animatiefilm in Tilburg en distributiebedrijf Animated People in Haarlem (hoe wrang: alle drie zijn inmiddels ter ziele).

In 37PK, Platform voor Kunsten in Haarlem ­– waar hij op zijn 22ste vanuit het Brabantse Uden naartoe verhuisde en tot zijn dood is blijven wonen – is nu te zien dat Gerrit van Dijk nóg veel meer deed en kon. Aan de hand van originele tekeningen, storyboards, cartoons, films, brieven, schilderijen, foto’s en archiefmateriaal brengt de tentoonstelling een hommage aan zijn grenzeloze productiviteit, drang om te experimenteren én om te provoceren.

Commentaar

“Ik ben een kind van de jaren zestig,” zei hij daar eens over. “Ik heb de provotijd bewust meegemaakt, de kraakbeweging zien groeien en heb altijd commentaar geleverd op de wereld om mij heen. Ik ben betrokken. Niet op een politieke manier, maar op een punkachtige manier. Ik ben niet iemand van de barricades en actie­comités. Ik heb mijn eigen vervoermiddelen: cartoons en films.”

Van Dijk was van origine beeldend kunstenaar, opgeleid aan de Academie voor Beeldende Vorming en Architectuur in Tilburg. Met het diploma van tekenleraar op zak belandde hij – met zijn jeugdromance en eeuwige liefde Cilia – in Haarlem, waar hij als tekenleraar aan de slag ging. Daarnaast maakte hij schilderijen en collages, en met zijn 8mm-camera begon hij zijn eerste (animatie)filmpjes te maken.

Toen de Haarlemse burgemeester De Gou demonstratief de zaal verliet omdat het NoordHollands Philharmonisch orkest het Wilhelmus niet speelde tijdens het jaarlijkse openingsconcert, besloot Van Dijk in actie te komen. Met kunstenaar Pieter Zwaanswijk, met wie hij het Cultureel Patriottistisch Patronaat vormde, maakte hij een beeld van De Gou. Naast de burgemeester staat een radiomeubel met in het midden een kunstgebit, dat kleppert op de maat van Wien Neêrlandsch bloed door d’ad’ren vloeit – tot 1933 het volkslied van het Koninkrijk der Nederlanden.

De jury van gemeenteaankopen stelde voor het kunstwerk aan te kopen voor het Frans Hals Museum, maar het college van burgemeester en wethouders lag dwars. Een slepende controverse was het gevolg, maar ruim een jaar later werd het beeld alsnog aangekocht, omdat een van de notoire tegenstemmers op het moment suprême honingdropjes was gaan kopen. Sindsdien maakt Ons erelid, zoals de installatie heet, deel uit van de vaste collectie van het Frans Hals Museum; nu is het een van de pronkstukken van het eerbetoon.

Maatschappijkritisch

Er hangen tientallen komische, vaak kritische cartoons die hij tussen 1984 en 2001 maakte voor het Haarlems Dagblad (toen hij na 17 jaar gedwongen moest stoppen, tekende hij zichzelf als Jezus aan het kruis: ‘Heer vergeef het Haarlems Dagblad, want ze weten niet wat ze doen’ staat ernaast), en er hangt een muur vol in kringloopwinkels en op rommelmarkten gekochte schilderijen die door Van Dijk zijn voorzien van ronde Mickey Mouse-oren. Van Dijk had weinig op met Walt Disney – net als hij op 5 december geboren – en trok steeds weer ten strijde tegen de disneyficering van de samenleving.

Er is aandacht voor het Jute-project: maatschappijkritische filmpjes die Van Dijk een tijdlang maakte voor het Frans Hals Museum. Ook een groot aantal van de tweehonderd ideeën die Van Dijk onder het pseudoniem Rik Dreijtvang instuurde kregen een plek. Het ene is nog krankzinniger dan het andere. Zo stelde hij voor om de Sint-Bavokerk steen voor steen af te breken en op te bouwen in Schalkwijk. Win-win vond Van Dijk: het onooglijke Schalkwijk zou een geweldige toeristische attractie rijker zijn en op de plek van de Sint-Bavo op de Grote Markt kon een parkeergarage verrijzen. Een van zijn ideeën werd wel uitgevoerd: voor het gemeentehuis ligt op instigatie van Rik Dreijtvang een matje van mozaïek­steentjes, waarop gemeenteambtenaren ‘op het matje’ geroepen kunnen worden.

Gerrit van Dijk, een hommage: t/m 27 september in 37PK, Groot Heiligland 37 in Haarlem (gratis toegang). Het rijk geïllustreerde boek Gerrit van Dijk, hommage aan een inspirerende dwarsligger is daar te koop voor 25 euro. Op het Nederlands Film Festival gaat de documentaire Gerrit van Dijk – Ik tel mijn tekeningen van Emma Westermann in première.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden