PlusAchtergrond

Een ‘vomerende’ Multatuli: Teylers Museum onthult spraakmakende verhalen achter schrijversportretten

Maria van Reigersbergen (1589-1653), door Gerard van Nijmegen (1778). De medaillon vastgehouden door putti toont de ontsnapping van haar echtgenoot Hugo de Groot uit Slot Loevestein met een boekenkist.
 Beeld Gerard van Nijmegen (1735-1808)
Maria van Reigersbergen (1589-1653), door Gerard van Nijmegen (1778). De medaillon vastgehouden door putti toont de ontsnapping van haar echtgenoot Hugo de Groot uit Slot Loevestein met een boekenkist.Beeld Gerard van Nijmegen (1735-1808)

In het Prentenkabinet van Teylers Museum in Haarlem is de tentoonstelling Spaar ze allemaal! te zien, een selectie uit de verzameling schrijversportretten van het museum. Met de verhalen erachter – van Multatuli die moest ‘vomeren’ tot het (te) lage decolleté van Sara Maria van der Wilp.

Marjolijn de Cocq

Toen ze drie jaar geleden begon als conservator in Teylers Museum in Haarlem, mocht Marleen Ram de eerste maanden grasduinen door de collectie. Ze stuitte op zes portfolio’s met ruim 1800 prenten en tekeningen uit de zestiende tot en met de negentiende eeuw. Voor zover bekend de grootste nog bewaard gebleven verzameling schrijversportretten in Nederland.

“Het was in die tijd als bij ons het verzamelen van voetbalplaatjes,” legt ze uit. In de zestiende eeuw won het idee terrein dat inspiratie en talent niet werden ontleend aan een uitwendige macht of goddelijke inspiratie, maar ontsproot aan de auteur. “Zo werd de fascinatie voor het individu achter het boek steeds groter en ontstond het idee van een auteursportret.”

Al in 1808 kwam een groot deel van de verzameling naar Teylers, voor tweehonderd gulden op een veiling aangekocht uit de nalatenschap van de welgestelde Haarlemse bloemkweker en kunstverzamelaar Willem Philip Kops (1755-1805). Voor het Panpoëticon Batavûm, zoals Kops’ verzameling werd aangeduid, was breed geadverteerd als een ‘uitmuntende Verzameling portraiten van Nederlandsche Dichters’.

Gedurende de negentiende eeuw werden meer ‘portraiten’ aangekocht. Zo’n vijf procent van de collectie bestaat uit vrouwelijke schrijvers die merendeels in de vergetelheid zijn geraakt. “Net als in de kunstgeschiedenis veel meer mannen dan vrouwen. Maar ze wáren er wel. Dat is zo fascinerend aan deze verzameling. Deze vrouwelijke auteurs, van de meeste had ik nooit gehoord, hebben allemaal een portret laten maken dat ook is aangekocht omdat ze golden als belangrijk.”

Documentair bewijs

De portfolio’s waren nog niet goed onderzocht. Ram sloeg daarvoor de handen ineen met Neerlandica Lieke van Deinsen van de Katholieke Universiteit Leuven, die gespecialiseerd is in auteursportretten. Hun bevindingen zijn gebundeld in een themanummer van het wetenschappelijk tijdschrift Delineavit et Sculpsit. Daarnaast is er in het Prentenkabinet een selectie te zien, voorzien van uitleg en met soms ook handgeschreven teksten van de auteurs.

Het Prentenkabinet is niet het meest toegankelijke deel van Teylers, het is er duister omdat papier kwetsbaar is. Maar wie zich er binnen waagt, doet er goed aan de tijd te nemen voor de bijbehorende teksten en dan met nieuwe ogen naar de portretten te kijken. Je bent geneigd te scannen: Joost van den Vondel, P.C. Hooft, check. “Maar de verhalen erachter zijn ook zo interessant. Je hebt het over kunst, maar de schrijvers die geportretteerd zijn hebben daar zelf ook weer over geschreven. Daardoor is er veel meer documentair bewijs dan bij portretten waarop geen schrijvers zijn afgebeeld.”

Multatuli, bijvoorbeeld, vond het heel lastig om te worden geportretteerd. Hij werd gefotografeerd door L. Wagner, en op basis van de foto maakte August Allebé in 1874 een lithografie die in het Prentenkabinet te zien is. In een brief over de fotosessie schreef Multatuli: ‘’t Zit ’m niet in dat ik niet poseeren wil, maar... ik kan niet (...)’ ‘’t is zoo – als ik ’s morgens wakker word met het idee straks naar den fotograaf te gaan, vomeer ik.’

Lauwerkransen

In het Prentenkabinet ook pendanten van Hugo de Groot en zijn echtgenote Maria van Reigersbergen, in 1778 vervaardigd door Gerard van Nijmegen. De Groot is met meer dan dertig getekende en gedrukte portretten vertegenwoordigd in de collectie van Teylers. Maar op deze portretten toont Van Nijmegen ook De Groots beroemde ontsnapping uit Slot Loevestein, waar hij tussen 1619 en 1621 gevangen zat vanwege een religieus conflict. Dankzij Maria van Reigersbergen en hun dienstmeisje Elsje werd De Groot in een boekenkist uit Loevestein gesmokkeld en wist hij naar Parijs te vluchten.

In medaillons vastgehouden door putti is op het portret van De Groot zijn aankomst op Loevenstein weergegeven en bij Van Reigersbergen de ontsnapping. Voor de werken gebruikt Van Nijmegen bestaande prenten van Jacob Houbraken, waarvan hij alleen het portret en de decoratieve rand uitknipte en op het papier monteerde. Daarna tekende hij met pen en bruine inkt de met bloemen versierde zuil, de sokkel en ander bijwerk. Collagekunst avant la lettre.

Lauwerkransen alom waarmee het talent van de schrijvers werd benadrukt. Maar een portret kon de reputatie van een dichter ook breken, zo blijkt uit het verhaal van de Amsterdamse dichteres Sara Maria van der Wilp. Voor de publicatie van haar bundel Gedichten liet zij zich in 1773 portretteren door miniatuurschilder Joseph Marinkel. Marleen Ram: “Op klassieke wijze, met een hoog voorhoofd en een laag decolleté. Want ze was bang dat het portret anders al snel gedateerd zou zijn. Maar er werd heel kritisch op gereageerd, want de achttiende-eeuwse mode was: bedekken. Ze werd een viswijf genoemd, een onbeschaamde hoer met borsten als uiers. Als je dat weet en dan het portret nog beter bekijkt, wordt het superlevendig.”

Verzamel ze allemaal!, Schrijversportretten in Teylers Museum, Haarlem t/m 26 maart.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden