PlusAchtergrond

Een unieke Johannes-Passion zonder aria’s: De boodschap van Bach klinkt helder

Uit nood geboren, nog nooit vertoond: Bachs Johannes-Passion met de helft ingekort. Dirigent Daniel Reuss verliet zijn heilige huisje: ‘Het heeft ook iets moois opgeleverd.’

De eerbiedwaardige Johann Sebastian Bach hield wel van een experiment, zeggen zijn vertolkers. Beeld Bettmann Archive
De eerbiedwaardige Johann Sebastian Bach hield wel van een experiment, zeggen zijn vertolkers.Beeld Bettmann Archive

Voor de pandemie zou het nooit in dirigent Daniel Reuss zijn opgekomen rigoureus het mes te zetten in Bachs Johannes-Passion. Toch heeft hij precies dat gedaan voor de livestream van het Nederlands Kamerorkest en Cappella Amsterdam, 4 april. Het wordt een unieke Johannes-Passion, geheel zonder aria’s en met maar één solist, Werner Güra als evangelist. Duur: iets meer dan een uur, ongeveer half zo kort als normaal.

“Oorspronkelijk zouden we tweemaal de volledige Johannes uitvoeren. Toen moesten we vanwege de coronavoorschriften naar tweemaal een uur, omdat concerten niet langer mochten duren en uiteindelijk is er een live­stream van 65 minuten overgebleven,” zegt Reuss in de Uilenburgersjoel, waar hij met zijn koor repeteert.

Kaasschaaf

De grote vraag was wat weg te strepen als het stuk maar een uur mag duren. “Hanteer je de kaasschaaf, zodat je hier en daar nog een aria kunt handhaven, of doe je iets anders? Allemaal even erg natuurlijk, want je wilt helemaal niks schrappen. Ik besloot dan maar alle aria’s weg te laten. Zo had je niet alleen de beoogde tijdsduur, maar je liet ook het verhaal intact. Alle meditatie is er nu uit, maar dat was een puur praktische keuze, geen ideologische.”

Op de vraag of dat ook nog iets goeds oplevert, knikt Reuss bevestigend. “Jazeker. Verbazing over de compactheid van de tekst van de apostel Johannes.” Hij geeft een voorbeeld. “Es ist vollbracht und neiget das Haupt und verschied zijn in het evangelie maar een paar woorden, maar door die prachtige aria’s duren ze bij Bach veertien minuten. Nu, zonder de aria’s, denk, o ja, dát staat er eigenlijk. Dat vond ik fris en verhelderend, want je realiseert je nu veel beter wat Bach en de tekstdichter hebben toegevoegd. Dat maakt dit tot een interessant experiment. Bovendien heb ik de Johannes thuis ook altijd zo ingestudeerd. Je doet eerst het verhaal en pas daarna ga je naar de aria’s kijken.”

Puur en rauw

Willem de Bordes, artistiek leider van het NKO vult aan: “Eerst de ruggengraat, daarna de uitweiding. Zonder de aria’s krijg je de puurste en de rauwste vorm. Ik denk dat Bach het stuk zo ook heeft gecomponeerd zelfs.”

Vorige week voerde Reuss met Cappella Amsterdam de Johannespassie uit van Arvo Pärt in de NTR Zaterdagmatinee. “Ook dat moest zonder publiek. En dan merk je dat Pärt zonder publiek sterker wordt, omdat het zo meditatief is. Het gaat alleen maar tussen jou en God. Terwijl Bach, met een zingende evangelist zijn Johannes echt aan een publiek wil vertellen. Pärt bidt de Johannes, Bach wil de Johannes met de mensen delen.”

“We doen in Nederland hierover ook zo voorzichtig en puristisch,” zegt De Bordes. “Moet je eens kijken hoe flexibel Händel of Bach zelf, in hun tijd, met hun muziek omgingen. Ik hoop ook dat er discussie ontstaat over onze Johannes, dat er boze reacties komen.”

Reuss: “We moeten ons wel realiseren dat dit een realiteit is die ons door de omstandigheden wordt afgedwongen. Ik moet ook eerlijk zeggen dat mijn eerste reactie, toen Willem me vertelde dat we maar een uur hadden, was, ‘nou, dat kan dus niet’. Vanwege het heilige huisje, we doen hem helemaal of we doen hem niet. Dat heb ik losgelaten.”

De Bordes: “Ik zie dit echt als een eerste stap, als een mogelijkheid om buiten de kaders te denken. Want ook bij de orkesten is programmatisch nog een wereld te winnen. Het mag allemaal wel wat minder voorspelbaar.”

Johannes-Passion, Nederlands Kamerorkest, Cappella Amsterdam en Werner Güra o.l.v. Daniel Reuss, stream 4 april 14 uur en op Radio 4.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden