PlusAchtergrond

Een hondje, een brand, een terechtstelling; tekenaar Gerrit Lamberts legde met oog voor detail het Amsterdam van de 19de eeuw vast

Terechtstelling met guillotine op de Nieuwmarkt, de enige keer dat de doodstraf op deze manier werd uitgevoerd in Amsterdam, 1812. Beeld Stadsarchief / Gerrit Lamberts
Terechtstelling met guillotine op de Nieuwmarkt, de enige keer dat de doodstraf op deze manier werd uitgevoerd in Amsterdam, 1812.Beeld Stadsarchief / Gerrit Lamberts

Het Stadsarchief toont de tekeningen die Gerrit Lamberts in de eerste helft van de 19de eeuw maakte van Amsterdam. Met licht onvaste tekenhand gaf hij zijn werk een onmiskenbare charmante levendigheid en spontaniteit.

Jan Pieter Ekker

Op 15 juni 1812 rolden de hoofden van Hester Rebecca Nepping, haar minnaar Gerrit Verkerk en hun dienstmeid Adriana van Rijswijk van een tijdelijk schavot naast de Waag op de Nieuwmarkt. Het drietal was schuldig bevonden in een opzienbarende vergiftigingszaak.

Het vonnis was uitgesproken door het assisenhof in Amsterdam en bevestigd door het Hof van Cassatie in Parijs. Vanaf 1810 maakte Nederland deel uit van het Keizerrijk van Napoleon, kort daarop was het Franse strafwetboek ingevoerd, de Code pénal, inclusief een nieuwe wijze van straffen – de Fransen vonden de guillotine humaner dan ophanging of radbraken.

Het was de eerste (en enige) keer dat een doodvonnis in Amsterdam op deze manier ten uitvoer werd gebracht. De Nieuwmarkt stond vol nieuwsgierige Amsterdammers. Een van hen was stadstekenaar Gerrit Lamberts, die het tafereel van een afstandje moet hebben gadegeslagen. Opvallend detail op zijn levendige tekening: de guillotine heeft een recht mes – een vergissing van Lamberts, die toch een scherp oog voor details had.

‘Een onuitbluschbare warmte’

Gerrit Lamberts wordt in 1776 geboren in Amsterdam. Zijn vader is boekhandelaar en hij wordt opgeleid om in diens voetsporen te treden. Maar Gerrit heeft andere plannen. ‘Reeds vroeg gevoelde ik zeer veel zucht tot de konst, in mijne kindsche jaaren bekladde ik al het papier en boeken die ik vinden kon doch alles was zonder eenig onderwijs,’ schrijft hij in een autobiografische notitie, die wordt bewaard in het Rijksprentenkabinet.

Als hij zestien is overlijden zijn beide ouders en moet hij de boekhandel wel overnemen, maar op zijn 24ste vindt hij een baantje als klerk op het Amsterdamse stadhuis en begint hij weer te tekenen. Na de dood van zijn echtgenote en hun pasgeboren zoontje geeft hij het tekenen weer op; een paar jaar later neemt hij op aanraden van een vriend tekenles en gaat hij stadsgezichten tekenen. ‘Toen gevoelde ik van tijd tot tijd een onuitbluschbare warmte voor alles wat tot de kunst betrekking had, zocht het gezelschap van Kunstenaars en der Liefhebberen.’

Kort nadat Nederland is ingelijfd door Frankrijk wordt Lamberts ontslagen en gaat hij in kunst handelen. Ook in zijn eigen stadstekeningen. ‘Verscheide mijner Teekeningen heb ik aan de Liefhebberen verkogt,’ schrijft hij niet zonder trots. In 1820 heeft hij al meer dan 300 tekeningen verkocht aan Cornelis Sebille Roos, een groot verzamelaar, die sinds 1799 conservator was van de Kunst-Gallerij op het Huis in ’t Bosch, een voorloper van het Rijksmuseum. De meeste tekeningen zijn samengebracht in een Atlas van Oudheden en Gezichten van Amsterdam, bestaande uit zes wandelingen door (groot-)Amsterdam.

Gat in de programmering

De titelbladen en een groot aantal tekeningen uit de Atlas zijn nu te zien in de tentoonstelling Dwalen door Amsterdam – Tekeningen van Gerrit Lamberts 1800-1850 in het Stadsarchief. Het is de eerste grote Lamberts-tentoonstelling sinds Amsterdam gezien door Gerrit Lamberts in 1951, georganiseerd door het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap, dat destijds nog een aantal zalen in het Rijksmuseum beheerde.

Dat zijn naam niet direct een belletje doet rinkelen, is niet zo gek, aldus Erik Schmitz, onderzoeker bij het Stadsarchief. “Toen er een gat in de programmering viel, zei ik direct: Gerrit Lamberts. Maar ook veel van mijn collega’s moesten even nadenken, want hij is altijd een beetje in de marge gebleven. Ik werk al best lang bij het archief en een van mijn aandachtspunten zijn topografische afbeeldingen, dus ik ben vertrouwd met fotografen en tekenaars die de stad hebben vastgelegd. En Lamberts sprong er voor mij elke keer weer uit.”

In de door hem samengestelde tentoonstelling zijn 176 tekeningen te zien, die niet alleen recht doen aan Lamberts’ oeuvre maar tevens een goed beeld schetsen van de tijd waarin hij leefde. Toen hij werd geboren was de stad een belangrijke handelsmetropool, bij zijn dood in 1850 hadden economische tegenslag en de Franse bezetting (1795-1813) Amsterdam veranderd in een halfdode Zuiderzeehaven. In zijn tekeningen is dan ook dikwijls een stad op zijn retour te zien, waar alleen de architectuur van de huizen en kerken herinnert aan betere tijden.

Lamberts was vertrouwd met het werk van kunstenaars die de stad voor hem hadden vastgelegd, zoals Hermanus Schouten (1747-1822), Jan de Beijer (1703-1780) en Reinier Vinkeles (1741-1816). Schmitz: “Wat hij in vergelijking met hen miste aan technische perfectie maakte hij goed met zijn gevoel voor lichtval, kleur en compositie. Met licht onvaste tekenhand gaf hij aan zijn tekeningen een onmiskenbare charmante levendigheid en spontaniteit, ook omdat hij ze vaak ‘stoffeerde’ met een figuur of een hondje op de voorgrond. En Lamberts had een scherp oog voor details. Op elke tekening valt iets te ontdekken. Zo leert Lamberts ons de stad kennen, terwijl we met hem dwalen door Amsterdam.”

Spraakmakende gebeurtenissen

Naast tekeningen van bekende en historische locaties en de omgeving van Amsterdam maakte Lamberts ook ‘minireportages’ van spraakmakende gebeurtenissen en nieuwsfeiten – van de hierboven beschreven onthoofding bij de Waag tot de ineenstorting van het Oost-Indisch Zeemagazijn op Oostenburg en een uitslaande brand in de Ronde Lutherse Kerk.

Ook maakte hij een fraaie tekening van de bijzetting van de stoffelijke resten van kanonneerbootcommandant Jan van Speijk in de Nieuwe Kerk, op 4 mei 1832. Daarop bewijzen militairen en genodigden de laatste eer aan Van Speijk, die in februari 1831 zichzelf met bemanning en al had opgeblazen om te voorkomen dat zijn schip in handen van de Belgische opstandelingen zou komen.

Bijzonder zijn de interieurtekeningen die Lamberts maakte van zijn huis op de Bloemgracht en van het Trippenhuis, waar hij de laatste vijf jaar van zijn leven woonde. In 1824 was hij al benoemd tot Eerste Opzichter van ’s Rijks Museum in het Trippenhuis. Hij maakte er prachtige doorkijkjes van de kleine naar de grote zaal en van de prentenkamer. Aan de muren hangen schilderijen die nu tot de pronkstukken van het Rijks behoren, zoals De zielenvisserij van Adriaen Pietersz. van de Venne uit 1614 en Maria Magdalena van Jan van Scorel (ca. 1530).

Heel mooi, vindt Schmitz, maar minstens zo enthousiast is hij over de veel eenvoudiger tekening die Lamberts maakte van de binnenkant van de deur van zijn huis aan de Bloemgracht. “Ik ken hier geen enkel ander voorbeeld van uit die tijd; de meeste huisdeuren zien we van buiten. Je ziet de twee helften, het onderdeurtje, de schel en de ketting – de deur kon ook op de ketting worden gezet. Dat gevoel voor detail, die aandachtigheid, dat maakt zijn werk voor mij zo bijzonder.”

Dwalen door Amsterdam – Tekeningen van Gerrit Lamberts 1800-1850. T/m 31 juli in Stadsarchief Amsterdam, Vijzelstraat 32.

null Beeld Stadsarchief / Gerrit Lamberts
Beeld Stadsarchief / Gerrit Lamberts
Groenburgwal, ca. 1815-1850. Beeld Stadsarchief / Gerrit Lamberts
Groenburgwal, ca. 1815-1850.Beeld Stadsarchief / Gerrit Lamberts
Bovenzaal Trippenhuis, Kloveniersburgwal 29, 1838-1845. Beeld Stadsarchief / Gerrit Lamberts
Bovenzaal Trippenhuis, Kloveniersburgwal 29, 1838-1845.Beeld Stadsarchief / Gerrit Lamberts
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden