Schimmeldraden dreigden vele straatbeelden te vernietigen. Voor dit tijdsbeeld kwam de reddende restauratie nog op tijd.

Plus Fotografie

Duizenden dia’s Ed van der Elsken gered van schimmel

Schimmeldraden dreigden vele straatbeelden te vernietigen. Voor dit tijdsbeeld kwam de reddende restauratie nog op tijd. Beeld © Nederlands Fotomuseum | Ed van der Elsken

Vraatzuchtige schimmels uit zijn huis bedreigden de dia’s van de Amsterdamse fotograaf Ed van der Elsken (1925-1990). Net op tijd zijn ze gered voor de expositie Lust for Life.

“Ed van der Elsken was een van de grootste fotografen van ons land,” stelt Birgit Donker, directeur van het Nederlands Fotomuseum. “Hij was bovendien een van de eersten om in kleur te werken, al vanaf de jaren vijftig. Daarmee kwam hij dicht bij het echte leven. De lust spat ervan af.”

En dan te bedenken dat dit fotografisch erfgoed van de in 1925 geboren Amsterdammer op het punt stond verloren te gaan. Zo’n 80 procent van de 42.000 kleurendia’s die na de dood van Ed van der Elsken in 1990 terechtkwamen bij het Nederlands Fotoarchief, de voorloper van het Nederlands Fotomuseum, waren besmet met schimmel. Was er niets aan gedaan, dan waren ze langzaam maar onherroepelijk verteerd.

“Van der Elsken bewaarde ze thuis in Edam,” vertelt Katrin Pietsch, hoofd van de restauratieafdeling van het museum. “Deze schimmels komen in vrijwel alle huizen voor. Ze gedijen bij klimaatschommelingen. Ze groeien op de emulsielaag waar de kleurstoffen van fotomateriaal in zitten. Op den duur laat het beeld los van de drager, worden de kleuren uitgebleekt en gaan ze verschuiven.”

Bij aankomst in het archief werden de dia’s meteen opgeborgen in dozen van zuurvrij karton en gestald in de koelste depotruimte. Hier is het 3 graden Celsius, met een relatieve luchtvochtigheid van 33 procent. “In die omstandigheden wordt het verval sterk vertraagd, maar niet helemaal stilgezet. De schimmels scheiden immers nog afvalstoffen uit die de chemische reacties op gang brengen.”

Experimenteerdrift

Meteen restaureren was geen optie, simpelweg omdat Nederland rond die tijd maar één of twee gespecialiseerde fotorestauratoren telde. Toen Pietsch in 2007 bij het Nederlands Fotomuseum kwam werken, kreeg ze meteen de vraag of ze een passend recept tegen schimmel had. Dat had ze niet, maar wel een gezonde dosis experimenteerdrift. Met eigen dia’s testte ze allerlei mengsels van oplos- en desinfecteermiddelen in verschillende concentraties.

“Vanaf dat moment heb ik telkens plukjes dia’s behandeld als we ze nodig hadden voor tentoonstellingen of publicaties. Onder de dia’s uit de jaren vijftig stuitte ik echter op een paar zeer ernstige gevallen waar niets meer aan te doen is. Toen gingen de alarmbellen af.”

Het aandeel hopeloze gevallen bleek gelukkig klein: zo’n honderd dia’s. Die werden gedigitaliseerd en gingen daarna meteen in quarantaine in de koelcel. Om de rest eenzelfde lot te besparen, ontwikkelde Pietsch in 2016 een methode om de enorme hoeveelheid materiaal in ­verhoogd tempo te redden. Lag de snelheid voorheen op een handvol dia’s per dag, daarna konden ze er dagelijks twee- à driehonderd behandelen. Al met al toch nog twee jaar werk.

Albert Cuypmarkt, 1983, is typerend voor de kleurrijke straatfotografie die Van der Elsken beoefende. Beeld Nederlands Fotomuseum / © Ed van der Elsken

“Alle dia’s moesten eerst uit hun raampjes, waar Van der Elsken vaak aantekeningen op had geschreven en die dus bewaard moeten blijven,” beschrijft Pietsch het proces. “Daarna gingen ze door drie badjes. De eerste om de schimmel week te maken, de tweede om diep te desinfecteren en de derde om de dia minder water te laten vasthouden en beter te laten drogen.”

De resultaten van deze ongekend grote restauratie zijn vanaf morgen te zien in het Nederlands Fotomuseum. De tentoonstelling Lust for Life bevat een selectie van 106 foto’s en 620 dia’s, waarvan een deel nooit eerder is gepubliceerd of getoond. “Er zitten iconische foto’s bij, maar ook foto’s die Van der Elsken ervoor of erna maakte en dat vertelt veel over zijn manier van werken,” zegt Donker. “Hij was een echte straatfotograaf met oog voor mensen. Je kunt zo zien hoe hij zijn onderwerp benaderde, omcirkelde en echt contact maakte. Zo’n dame met poedels op de Albert Cuypmarkt of een punk in Japan. Ze kijken je recht aan. Ed is nog zo van nu.”

Van der Elsken was zijn tijd vooruit met het gebruik van kleur. Veel van zijn collega’s keken erop neer. Kleurenfotografie was plat en iets voor de commercie, serieuze documentaire fotografen werkten in zwart-wit. Pas in de jaren tachtig veranderde dat sentiment en kreeg de inmiddels wereldberoemde Amsterdammer volop navolging.

Miljoeneninvestering

“Door de restauratie kunnen deze dia’s er weer ruim honderd jaar tegen,” garandeert Pietsch. Ze heeft nog veel ander werk voor zich. Het Nederlands Fotomuseum heeft ruim 5,5 miljoen fotografische objecten en honderdduizenden daarvan hebben hulp nodig, schat ze. “Vroege organische dragers – celluloseacetaat en nitraat – zijn in rap tempo aan het vergaan. En van veel materiaal kennen we de status niet.”

Pas 13 procent van de collectie – de grootste van Nederland – is geregistreerd en slechts 4 procent is gedigitaliseerd. “We hebben ruim 7 miljoen euro nodig voor een eenmalige inhaalslag en daarna structureel 2,8 miljoen per jaar om die percentages op te hogen tot 25,” zegt museumdirecteur Donker. “Vooruitlopend op de brief over het cultuurstelsel die de minister van OCW op 11 juni aan de Kamer verstuurt, heeft de Raad voor Cultuur tot drie keer toe geadviseerd extra te investeren in het Nederlands Fotomuseum voor beheer en behoud van ons fotografisch erfgoed. De technieken om fotografie te restaureren en conserveren zijn nog volop in ontwikkeling, maar mede door dit Ed van der Elskenproject lopen wij nu wereldwijd voorop.”

Lust for Life, Ed van der Elsken in kleur. 25/5 t/m 6/10, Nederlands Fotomuseum, Rotterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden