PlusInterview

Documentairemaker Sarah Vos: ‘Wit en zwart benoemen doe ik al van jongs af aan’

Documentairemaker Sarah Vos volgt in White Balls on Walls de missie van het Stedelijk Museum en zijn nieuwe directeur Rein Wolfs om de museummuren én de organisatie diverser en inclusiever te maken. ‘Het moest scherp zijn. Het moest kunnen schuren.’

Jan Pieter Ekker
Sarah Vos: 'Ik vond het Stedelijk als kind echt te gek. Je hebt ook kinderen die je mee moet slepen, maar ik ging uit mezelf. Malevich, Kiefer, op de trappen rondlopen...' Beeld Jennifer Gijrath
Sarah Vos: 'Ik vond het Stedelijk als kind echt te gek. Je hebt ook kinderen die je mee moet slepen, maar ik ging uit mezelf. Malevich, Kiefer, op de trappen rondlopen...'Beeld Jennifer Gijrath

Toen in de zomer van 2019 werd bekendgemaakt dat Rein Wolfs per 1 december 2019 directeur zou worden van het Stedelijk Museum, belde filmmaker Sarah Vos direct met de Bundeskunsthalle in Bonn waar hij toen nog werkte. “Het was een soort impuls. Ik was op vakantie in Zuid-Frankrijk, tussen de krekels heb ik mijn eerste gesprek met hem gevoerd.”

Haar impulsieve actie heeft een lange geschiedenis. Vos komt uit een ‘artistiek-intellectueel’ gezin uit Maastricht, en haar ouders namen haar van kinds af aan een aantal keer per jaar mee naar het Stedelijk Museum. “Dat vond ik echt te gek. Je hebt ook kinderen die je mee moet slepen, maar ik ging uit mezelf. Malevich, Kiefer, op de trappen rondlopen... Ik ben daar echt mee verbonden. Toen ik in de jaren 90 op de Filmacademie zat, heb ik meerdere series gemaakt in het Stedelijk: over hoe mensen naar kunst kijken, maar ook over mensen die wegvallen tegen kunstwerken. Ik heb nog ergens foto’s uit die tijd van beveiligers die er nu nog steeds rondlopen – die moet ik nog eens opdelven.”

Eerste gesprek met Rein Wolfs

In de jaren voor Wolfs’ aantreden was haar liefde voor het museum enigszins bekoeld door al het gekrakeel. “Ik was benieuwd wat er onder Rein te gebeuren stond. In ons eerste gesprek vertelde hij dat hij het als zijn opdracht zag om het museum inclusiever en diverser te maken. Het leek me direct interessant om dat proces te volgen.”

Het is een thema dat een rol speelt in meerdere van haar films. Zoals in haar bekroonde documentaires Welcome to Holland (2003), over de mislukte poging van de Nederlandse staat om uitgeprocedeerde minderjarige asielzoekers op een campus in Vught op te vangen ter voorbereiding op hun terugkeer naar hun eigen land, en in Curaçao (2010, samen met Sander Snoep) waarin een witte Albert Heijnmanager wordt gevolgd die graag zwarte mensen in het witte management wilde hebben.

Dat de verhoudingen tussen mensen – en dan in het bijzonder tussen witte en niet-witte mensen – een van de grote thema’s in haar leven en werk is komt ergens vandaan, weet Vos. “Mijn moeder is Belgisch, ze komt uit een familie van vervallen landadel. Haar opa woonde nog in een kasteel; in haar jeugd liepen al die Belgische madammen rond in bontmantels en die kastelen stonden vol Congorelikwieën. En mijn moeder vond daar wat van; die ging daar vragen bij stellen. Dan werd haar steevast de mond gesnoerd, soms ook hardhandig en op een gegeven moment is ze naar een van die beruchte nonneninstituten gestuurd. Daar kreeg ze ook medicatie – het was een soort One Flew Over the Cuckoo’s Nest-inrichting – maar die slikte ze niet door.”

Met de paplepel

“Naast dat instituut was een kerkhofje, waar mijn moeder als uitvlucht vaak zat te tekenen,” vervolgt Vos. “Een van de nonnen heeft dat gezien; zij zag dat ze talent had en heeft ervoor gezorgd dat ze de instelling kon verlaten en naar de kunstacademie in Breda is gegaan. Ze is gaan schilderen en een van de grote thema’s in haar werk is het kolonialisme en de superioriteit van de witte man. Dat is mij met de paplepel ingegoten, en het heeft mijn blik voor altijd bepaald. Ik scan altijd waar ik ben. En dat wit en zwart benoemen doe ik al van jongs af aan. Ik wil weten hoe de verhoudingen zijn. En onderzoeken hoe goed de witte Nederlander zichzelf kent.”

Ze heeft een radar voor als ergens iets gebeurt wat niet aangenaam is. En dan gaat ze niet weg. “Integendeel, dan probeer ik daarbij te zijn. Ik respecteer het als het niet mag, maar ik ga tot het gaatje. En als ik iets hoor wat ik interessant vind, ook als ik weet dat dat ingewikkeld ligt, benoem ik dat meteen. Dat heeft weleens tot ingewikkelde momenten geleid.”

“ Want Wolfs moest nog beginnen als directeur, en toen kwam er een cameraploeg mee in zijn kielzog. Aan het begin van het proces heb ik met alle medewerkers gesproken. Dat was nodig, want het Stedelijk was al beschadigd door alle affaires, dus het personeel was op zijn hoede. En dan gaat het ook nog over zo’n gevoelig onderwerp. Ik heb ze gezegd dat ik niet op uit was om mensen onderuit te schoffelen, maar ik was er natuurlijk ook niet om een bedrijfsfilm te maken. Het moest scherp zijn. Het moest kunnen schuren.”

Witte, middelbare mannen

Ze kreeg de agenda’s toegestuurd en mocht overal bij zijn – van de totstandkoming van de zeer omstreden tentoonstelling Kirchner en Nolde: Expressionisme. Kolonialisme (die volgens deze krant het begin van het einde van het kunstmuseum markeerde) tot de vergaderingen over de museumteksten. In een van de beste scènes vergadert Charl Landvreugd, net aangenomen als Hoofd Onderzoek en Curatorial Practice, met twee wetenschappelijk medewerkers, beiden ‘witte, middelbare mannen’ en oudgedienden van het museum.

“Het was een bijeenkomst op de eerste werkdag van Charl, over inclusiever formuleren en de vraag wie de inclusie bepaalt – en daar stonden wij met drie man omheen: geluid, camera en ik. Maar dat merk je niet. Het werd een heel interessant gesprek; je ziet het ongemak. Maar je ziet ook dat ze constructief en aan elkaar gewaagd zijn. Het gaat alle kanten op, waardoor de kijker zelf zijn conclusies kan trekken – dat vind ik heel belangrijk, al helemaal bij zo’n onderwerp.”

White Balls on Walls

Vrijdag 11 november, 18.30 uur, organiseert Het Parool in Carré een speciale vertoning van White Balls on Walls, met een nagesprek met regisseur Sarah Vos, Stedelijk Museumdirecteur Rein Wolfs en Charl Landvreugd, hoofd Onderzoek & Curatorial Practice bij het Stedelijk, onder leiding van Hadassah de Boer. Kaartverkoop via idfa.nl.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden