PlusFilmrecensie

Documentaire State Funeral: afgedwongen devotie voor overleden ‘genie’ Jozef Stalin

null Beeld

‘Het grootste genie in de geschiedenis van de mensheid,’ ‘onbaatzuchtig tot op het bot’ en ‘een vaandeldrager voor de wereldvrede’. Zomaar een greep uit de kwaliteiten van Jozef Stalin, zoals die na zijn dood op 5 maart 1953 door de hele Sovjet-Unie uit radio’s en luidsprekers op straat schallen.

In zijn volledig uit archiefmateriaal opgebouwde documentaire State Funeral toont Sergei Loznitsa het massale rouwproces en ontleedt hij tegelijkertijd de constructie ervan. In Moskou schuifelen duizenden mensen langs Stalins gebalsemde lichaam, opgebaard boven op een ­immense berg bloemen. In de hele Unie verzamelt het volk zich op pleinen en fabrieksterreinen om kransen te leggen. Het is het hoogtepunt van de door Stalin zorgvuldig georkestreerde persoonlijkheidscultus, maar tegelijk zien we ook al de kiem voor de afbraak ervan.

De beelden in State Funeral werden oorspronkelijk gedraaid voor de film Velikoye proshchaniye (‘Het grote vaarwel’). In opdracht van de Communistische Partij werden zes van de prominentste Sovjetregisseurs met tientallen cameramannen in hun kielzog uitgezonden naar alle uithoeken van de Unie, om het massale rouwen om de grote leider vast te leggen.

Maar de dood van Stalin bleek een keerpunt voor de Sovjet-Unie, min of meer halverwege haar bestaan. Tegen de tijd dat de montage van de film was afgerond, was de politieke wind gedraaid. Chroesjtsjov greep de macht en begon de heldenverering van Stalin stelselmatig af te breken. De film werd amper vertoond.

Loznitsa zet het materiaal nu virtuoos naar zijn hand. De Oekraïense regisseur maakt ook geweldige speelfilms en documentaires met zelfgedraaid materiaal, maar in dit soort found footage-films ligt zijn ware meesterschap. In eerdere films ging hij al aan de haal met uit archieven opgeviste opnamen van een Stalinistisch showproces in de jaren dertig (The Trial, 2018) en de mislukte staatsgreep die in 1991 het einde van de Sovjet-Unie inluidde (The Event, 2015).

Het recept is daarbij telkens hetzelfde. Loznitsa levert geen commentaar, geen hedendaagse experts die duiding geven, geen tekst en uitleg. De beelden spreken voor zich, en dat doen ze met grote kracht. Loznitsa toont met State Funeral opnieuw dat hij een meester is in het naar zijn hand zetten van materiaal dat gedraaid werd met een zeer specifieke, propagandistische bedoeling, en er een heel andere waarheid uit te destilleren.

In plaats van de heldenverering van de overleden leider die de oorspronkelijke makers voor ogen hadden, creëert Loznitsa in State Funeral een beeld van het volk dat hem op handen droeg, en laat hij doorschemeren hoe die ­devotie werd afgedwongen. De beelden, hoewel dus gedraaid door verschillende filmmakers in uiteenlopende delen van de Sovjet-Unie, tonen een opmerkelijke uniformiteit. Zorgvuldig doseert Loznitsa de monotonie in de dik twee uur die hij eruit selecteert, om bloot te leggen hoe een volk met harde hand in slaap kan worden gesust.

State Funeral

Regie Sergei Loznitsa
Te zien in De Balie, Eye, Filmhallen, Rialto

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden