Plus

Documentaire Het Nieuwe Artis legt veranderingen vast

Artis heeft de laatste jaren enorme veranderingen ondergaan. Documentaire Het Nieuwe Artis laat die zien, met de moderne worstelingen waar een stadsdierentuin mee kampt.

Beelden uit de documentaire Het Nieuwe Artis, waarin de verbouwing van het nieuwe olifantenverblijf de rode draad is. Beeld Het Nieuwe Artis

Regisseur Willemiek Kluijfhout is stiknerveus als ze Café de Jaren binnenloopt. Zo'n 250 medewerkers van Artis gaan die middag namelijk in Tuschinski voor het eerst de nieuwe documentaire zien over hun dierentuin.

"Elke medewerker heeft natuurlijk z'n eigen toko," zegt Kluijfhout. "De één is verantwoordelijk voor de planten of de bomen, de ander verzorgt de grote of kleine dieren. Ze willen allemaal dat hun specialisme mooi op de film staat - terwijl niet alles even interessant was. Ik vind hun oordeel veel spannender dan dat van het grote, anonieme publiek."

Kluijfhout, die in 2015 de docu Sergio Herman: Fucking perfect maakte, heeft ruim een jaar lang met een cameraman en geluidsvrouw mogen rondlopen in Artis om de grote veranderingen van de oudste dierentuin van Nederland vast te leggen.

"Ik voelde me voortdurend een mazzelaar. Elk kind droomt toch van een kijkje achter de schermen?" De 19e-eeuwse roofdiergalerij, met in elk hok een katachtige achter tralies, was al gesloopt voordat Kluijfhout aan haar docu begon.

"Ik dacht daardoor eigenlijk dat ik te laat was. Tot ik bij Artis op gesprek mocht komen, en hoorde dat het olifantenverblijf nog helemaal verbouwd moest worden. Ook stond het jaguarverblijf pas net in de steigers."

Het was een kwestie van now or never. Gelukkig was de voormalig directeur Haig Balian (hij stopte er afgelopen november na ruim 14 jaar mee) vrij snel gecharmeerd van het plan.

Flats, zo in het hooi
De verbouwing van de plek waar nu de olifanten al bijna een jaar riant schuifelen, werd de rode draad van haar verhaal. "Daarnaast was één van de olifanten zwanger, of eh, drachtig, toen ik begon met filmen." Om het dier alvast te laten wennen aan de aanwezigheid van een filmploeg ging Kluijfhout regelmatig op bezoek.

Documentairemaakster Willemiek Kluijfhout liep ruim een jaar rond bij Artis. Beeld Jesper Boot

"Ik voelde me net een soort familielid. Een tante, die een geboorte afwachtte. Op exact de dag dat ik hoorde dat ik de film definitief mocht maken - dat ik geld kreeg van het Filmfonds - werd ik gebeld dat de olifant al aan het bevallen was. Ik er naartoe, maar er gebeurde helemaal niks."

Kluijfhout en haar team hebben drie nachten in Artis gebivakkeerd. Toch hebben ze de bevalling gemist: in een onbewaakt moment werd het olifantje in een minuut of twee geboren. Flats, zo in het hooi. "Ik vond dat toen heel erg. Maar ach, zo'n olifant laat zich niet regisseren. Gelukkig hadden bewakingscamera's het wel vastgelegd."

Naast de zichtbare veranderingen wilde Kluijfhout de moderne dilemma's vastleggen waar Artis mee kampt. Wat is de rol en toekomst van een stadsdierentuin met wilde dieren? Zo wil Artis al een tijdje de vermenselijking en daarmee het knuffelgehalte van de dieren terugdringen.

Beelden uit de documentaire Het Nieuwe Artis. Beeld Het Nieuwe Artis
Beelden uit de documentaire Het Nieuwe Artis. Beeld Het Nieuwe Artis

"Zo kunnen we niet meer over dieren nadenken - een wild dier is niet lief of schattig, want ze kunnen dodelijk zijn. En op een olifant rijden is nu toch ook not done?"

Daarom worden de namen van nieuwe dieren niet meer actief bekendgemaakt, en is het de bedoeling met de juiste biologische terminologie over ze te praten. In de film is te zien hoe verzorgers een lesje taalgebruik krijgen. Een olifant is geen dame maar een koe, niet zwanger maar drachtig.

Gekortwiekte pelikanen
Ook wordt de kijker betrokken bij de ingewikkelde balans tussen de ideale leefomgeving voor de dieren, en wat bezoekers aangenaam vinden om te zien. De pelikanen leven bijvoorbeeld rond een open plas. Dat ziet er heel vrij uit, terwijl ze allemaal gekortwiekt moeten worden omdat ze anders de benen zouden nemen.

Beelden uit de documentaire Het Nieuwe Artis, waarin de verbouwing van het nieuwe olifantenverblijf de rode draad is. Beeld Het Nieuwe Artis
Beelden uit de documentaire Het Nieuwe Artis. Beeld Het Nieuwe Artis
Beelden uit de documentaire Het Nieuwe Artis. Beeld Het Nieuwe Artis

"Ze vliegen van Assen naar Alkmaar in twintig minuten, dus dat moeten we elke vijf weken doen," vertelt een verzorger die de dieren probeert te grijpen. In een volière zouden ze wel kunnen vliegen - hun natuurlijke gedrag. Maar dan krijgt de bezoeker het inmiddels ongewenste beeld voorgeschoteld van een beest in een kooi.

Filmen in Artis was trouwens geen sinecure, vanwege de continu kletsende bezoekers. Om de zingende gibbons mooi op beeld te krijgen ging de crew rond een uur of zes 's ochtends al het terrein op, om in alle rust op de dieren te wachten.

"Zonder dat je een kind er doorheen hoort roepen: 'Kijk, een aap!'" Kluijfhout filmde zo'n 80 uur aan materiaal en moest dus pijnlijke keuzes maken. "Ik heb zóveel lijnen uitgezet die het einde niet hebben gehaald. Ik ben bijvoorbeeld begonnen met het filmen van het aquarium, want dat lekt - ik zou graag filmen hoe al die vissen moesten worden verplaatst."

"En ik ben meegegaan naar Tahiti, waar in Artis gekweekte Polynesische boomslakken werden uitgezet. Leek me heel mooi naast die grote olifanten, maar ik wilde uiteindelijk toch niet Artis uit." Kluifhout moet hard lachen. "Als ik die slakken nu zie, wil ik bijna zeggen: sorry, sorry, sorry! Je bent eruit geknipt! Ik vind dat echt heel erg."

Het Nieuwe Artis (KRO-NCRV) is zondag om 20.25 uur te zien op NPO2.

Verbouwingen in laatste decennium

2008: Opening Lemurenland, met vrij rondlopende rode vari's.

2011: Opening nieuw apenhuis en vogelhuis, met loslopende, slingerende en vliegende dieren: aapjes als de dwerg-oeistiti en de witgezichtsaki, maar ook dwerghertjes en vleermuizen.

2014: Opening Micropia, het museum over het onzichtbare, microscopische leven: bacteriën, virussen, algen en schimmels.

2015: De 19de-eeuwse roofdier­galerij wordt gesloopt, om later plaats te maken voor de olifanten.

2016: Opening nieuw jaguarverblijf, waarin een zwarte en een gevlekte jaguar gescheiden kunnen leven.

2017: Waar eerst auto's geparkeerd stonden, betrekken de olifanten hun nieuwe verblijf.

De komende jaren op de planning: de renovatie van het aquarium en de renovatie en openstelling van het Groote Museum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden