Jaaroverzicht

Dit was de allermooiste kunst van 2016

Van Goghs waanzin, het sublieme acteren van Leonardo DiCaprio, Nick Caves verdriet. De kunst in 2016 liet Paroolverslaggever Maarten Moll verre van onberoerd.

Beeld Ellen Mandemaker

Op een zondagmiddag, begin februari, zag ik in een bijna lege filmzaal in Kriterion The ­Revenant. Een ruim tweeënhalf uur durende western over de 37-jarige pelsjager Hugh Glass die in het Amerika van 1823 in vijandelijk gebied (indianen) door collega-jagers wordt beroofd en voor dood wordt achter­gelaten. Nadat ook nog zijn zoon door een van hen is vermoord.

Vanaf de eerste seconde zat ik opgesloten in dit magnifieke epos van Alejandro González Iñárritu. De overweldigende natuuropnames, het superieure acteren van Leonardo DiCaprio (hij kreeg een Oscar voor zijn rol als Hugh Glass), de spanning van het verhaal (hij gaat wraak nemen); ik bevond me in het jaar 1823 en ik wás Hugh Glass. Er bestond geen wereld meer buiten de film. Dat is wat kunst met je kan doen.

Na die ruim tweeënhalf uur stond ik tollend op de stoep van Kriterion. Verweesd. In een andere wereld en tijd terechtgekomen. Dat klinkt nogal aanstellerig, maar op dat moment voelde dat niet zo. Gevalletje Stendhalsyndroom?

Van Gogh
Dan ben je aangedaan omdat je zo overrompeld bent door de schoonheid van kunst. Misschien; ik was overrompeld door de schoonheid van de film, de ­bijna fysieke beleving ervan. Ik bevond me nog in de eerste helft van de negentiende eeuw, ver weg in Amerika. Ik wilde daar nog wel een paar uur blijven.

Beroerd door een kunstwerk. Zo vaak is me dat niet overkomen, tenminste niet zoals tijdens het kijken naar The Revenant. Ik bezocht dit jaat de fraaie tentoonstelling De Waanzin Nabij: Van Gogh En Zijn Ziekte. Als je dan in het Van Gogh Museum voor zijn laatste, voltooide schilderij staat - Korenveld Met Kraaien - laat dat je ook niet onberoerd. Zeker niet als je zijn geschiedenis net tot je hebt genomen.

En ik liet tranen toen ik de laatste bladzijden van The Road las, de post-­apocalyptische roman van Cormac McCarthy uit 2006. Niet alleen om de dood van de vader en het jongetje dat alleen achterbleef in een verschrikkelijke wereld, maar meer om hoe de schrijver het had opgeschreven. Tranen om en door de schoonheid van het schrijven.

Beer
Geen tranen bij het aanschouwen van The Revenant, wel het totaal opgaan in de film. Dat je bijna niet in de gaten hebt dat je toch echt naar iets kijkt dat gemaakt is om jou dat te laten overkomen. Een kunstwerk. Op een gegeven moment spat er bloed op de camera, González Iñárritu heeft dat in de montage zo gelaten.

Duidelijker tonen dat je naar iets kunstmatigs aan het kijken bent, kan bijna niet. En echt bloed was het natuurlijk ook niet. Toch stoorde dat me niet, terwijl er in de film nog meer gebeurt dat je had doen kunnen beseffen dat je in 2016 naar een film uit 2015 aan het kijken was, spelend in 1823.

Leonardo DiCaprio in The Revenant Beeld PersGroep

Allereerst de beer. Een grizzlybeer. Hugh Glass wordt door die beer aangevallen. Het is een indrukwekkende scène en als je denkt dat het voorbij is, valt de beer nóg een keer aan.

Schildpad
En ja, je wéét dat het geen echte beer is (de beer is de acteur Glenn Ellis), maar je laat je inpakken doordat die beer er wel levensecht uitziet. Je voelt bijna de klauwen in je eigen vlees slaan.

Gefopt door computeranimatie. Maar verbluffend goed gedaan. Zoals de eerste lange animatiefilm van Michael Dudok de Wit (hij kreeg een Oscar voor Vader En Dochter) ook fabelachtig goed is: The Red Turtle. Weer een film over vergankelijkheid. Zonder gesproken woord. Prachtig in beeld gebracht.

En weer word je in vervoering gebracht door de schoonheid. De beer is schildpad geworden. Een schildpad die geen schildpad is, maar een getekende schildpad. En weer kan het je niets schelen omdat het zo subliem is gedaan.

Vogeltje
Kunst moet natuurlijk niets, maar kunst kan ontroeren. Maar zonder dat het ook schuurt - het geweldige optreden van Beyoncé tijdens de Super Bowl dit jaar - is kunst natuurlijk niets. Ook dat zit in The Revenant.

Op een geven moment laat Alejandro González Iñárritu een vogeltje uit de borstkas van een afgeslachte man vliegen. Dat kun je poëzie noemen (de ziel die op reis gaat), of je denkt dat het te veel is; dan zit je weer in 2016 naar een film uit 2015 te kijken, spelend in 1823.

The Red Turtle Beeld -

Iets soortgelijks zou je kunnen overkomen bij het beluisteren van de dit jaar uitgekomen cd van Nick Cave, Skeleton Tree. Een album dat hij opnam in de periode nadat zijn zoon Arthur na een val van een klif om het leven was gekomen.

Skeleton Tree is een album waarop het verlies van zijn zoon bijna overal aanwezig is, terwijl de plaat niet expliciet over rouwverwerking gaat. Al luiden de eerste woorden van Jesus alone, de eerste song: 'You fell from the sky. Crash landed in the field. Near the river Adur.'

Spiritualiteit
Je weet dat de zanger te kampen heeft met een enorm verdriet, dat hij dat verdriet op de een of andere manier kwijt moet. Wil je daar als luisteraar in meegaan? Ook als hij in dat eerst nummer ook zingt: 'With my voice, I am calling you.' De pathetiek lijkt op de loer te liggen.

Ja. Skeleton Tree is een fantastisch album. Omdat het onzegbare niet gezegd wordt, en de plaat dus niet expliciet over verdriet gaat. Al speelt Cave hoog spel door in het nummer Distant Sky de Deense sopraan Else Torp echt hartverscheurend te laten zingen. Daar was het vogeltje van Alejandro González Iñárritu weer.

Op het randje, maar Cave neemt je op zijn plaat mee naar ­werelden die je zelf kunt invullen. Ik gebruik het woord niet graag, maar er gaat een zekere spiritualiteit uit van de muziek op Skeleton Tree. Dat is ook (een) kunst. (Wat dat betreft is de plaat de muzikale variant van een abstract schilderij van Mark Rothko, die de kijker ook spiritueel wilde raken door hem in het doek te laten verdwijnen.)

Paard
Verrassing telt ook in de kunst. Hugh Glass wordt in The Revenant achterna­gezeten door indianen en probeert op zijn paard aan de vijand te ontkomen. Opeens - nou ja, in de kunst is er natuurlijk nooit sprake van opeens - zakt de wereld onder de benen van zijn paard vandaan en storten ze in een ravijn. En je valt als kijker mee (mooie truc van de regisseur!). Dat overleven ze nooit, denk je.

Skeleton Tree Beeld Bad Seed Ltd.

Maar Glass komt in een boom terecht, zodat hij de val overleeft. Hoe nu verder? Zijn paard is te pletter gevallen. En om de ijskoude winternacht door te komen, snijdt hij zijn paard open, snijdt hij de ingewanden eruit en brengt hij de nacht door in het nog nadampende paard. Verrassend, inderdaad.

Wederom een spectaculaire scène. En een geweldige oplossing van de regisseur om Glass in het paard te laten verdwijnen. Al is dat in de kunst eerder gedaan, misschien keek de regisseur naar The Empire Strikes Back, waar ook zo'n scène zit, of las hij De Oversteek van Guy Vanderhaeghe, ook met zo'n paardscène.

Mondharmonica
Oplossingen moest ook Ilja Leonard Pfeijffer bedenken bij het samenstellen van De Nederlandse Poëzie Van De Twintigste En Eenentwintigste Eeuw In 1000 En Enige Gedichten. In die 1434 tellende dikke bloemlezing - een ontdekkingsreis door de Nederlandstalige poëzie - vallen voortdurend paarden uit de lucht. Bekende en onbekende.

Van het bijna kleffe (vogeltje!), maar fijne Zie Je Ik Hou Van Je van Herman Gorter uit 1890 (Zie je ik hou van je,/ ik vin je zoo lief en zoo licht -/ je oogen zijn zoo vol licht,/ ik hou van je, ik hou van je./ En je neus en je mond en je haar/ en je oogen en je hals waar/ je kraagje zit en je oor/ met je haar er voor (...)), tot de geweldige, vrij hermetische poëzie van Piet Gerbrandy. Waarmee De Nederlandse poëzie van de twintigste en eenentwintigste eeuw in 1000 en enige gedichten een van de verrassendste boeken van 2016 is.

Tot slot - The Revenant was het mooiste kunstwerk van 2016 - moeten we het nog over Mick Jagger hebben. Verrassen deed hij ook. Hoe hij op de nieuwe Rolling Stones-cd Blue & Lone­some op zijn mondharmonica blaast! Geen beer, vogeltje of paard, maar een 73-jarige muzikant die je raakt. Energiek en gepassioneerd. Subliem!

Mick Jagger Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden