Plus Boeken

Dit is de vrouw die 35 jaar de pr deed van Vincent van Gogh

De schoonzus van Van Gogh was zijn vertaler en pr-vrouw. Hans Luijten schreef een boek over haar leven.

Jo van Gogh-Bonger in 1874. Aan het promoten van het werk van zwager Vincent had ze na diens dood een dagtaak. Beeld Van Gogh Museum

De biografie van een beroemd familielid is een bescheiden genre waarin aandacht is voor ‘de vrouw van Multatuli’, ‘de echtgenote van Couperus’, ‘Shakespeare’s wife’ en ‘de dochter van James Joyce’. Met de biografie van Jo van Gogh-Bonger is het anders gesteld. Zij was in feite ‘slechts’ de schoonzus van Vincent van Gogh, maar door een dramatische samenloop van omstandigheden heeft zij een belangrijk aandeel gehad in zijn wereldroem.

Jo Bonger was lerares Engels en vertaalde­ ­romans en verhalen die in bladen als De ­Amsterdammer en De Kroniek werden gepubliceerd. Via haar broer Andries kwam ze in contact met kunsthandelaar Theo van Gogh, broer van de schilder. Ze trouwden in april 1889 en Jo voegde zich bij Theo in Parijs. Het gelukkige echtpaar kreeg een kind, dat ze Vincent noemden. Als gevolg van het overlijden van zijn broer Vincent in juli 1890 raakte Theo in een depressie en overleed hij een half jaar later in een Utrechts krankzinnigengesticht. Het korte verblijf in de Franse hoofdstad was paradijselijk, maar eindigde gruwelijk.

Jo verhuisde met haar zoontje terug naar ­Nederland en betrok een villa in Bussum – op zolder lag de grootste collectie Van Goghschilderijen die ooit bij elkaar was geweest. En vanaf dat moment heeft ze 35 jaar in dienst geleefd van haar twee Vincents. Daarom is de titel van de onlangs door Hans Luijten gepubliceerde biografie ook zo treffend gekozen: Alles voor Vincent. Met vallen en opstaan leerde ze de kunsthandel en de museumwereld kennen.

Kasboek

Onvermoeibaar heeft ze het werk van zwager Vincent door middel van tentoonstellingen in belangrijke musea in Duitsland en Frankrijk en door tactische verkopen wereldberoemd gemaakt. In een nauwkeurig bijgehouden ­kasboek noteerde ze de verkoop van bijna 250 schilderijen. Ondertussen ging ze ook weer vertalen en publiceerde ze in het feministische tijdschrift Belang en Recht.

Jo hertrouwde in 1901 met de kunstschilder Johan Gosschalk. Ook dit huwelijk bracht haar weinig geluk. Gosschalk leed aan een zenuwziekte en overleed elf jaar later. Jo noemde zich na zijn dood weer Jo van Gogh-Bonger. Eindelijk maakte ze tijd om Vincent behalve als schilder ook als schrijver beroemd te maken. Er ­waren al een paar brieven in tijdschriften gepubliceerd, maar nu moest er maar eens een volledige uitgave van deze brieven op de markt komen.

Jarenlang heeft ze geploeterd, vertaald en daarbij ook geschrapt, voordat in 1914 bij de Wereld­bibliotheek een driedelige brieveneditie op de markt kwam, snel gevolgd door een Duitse vertaling. Op de titelpagina stond ‘Editie J. van Gogh-Bonger.’

Bloemlezing

De brieven van Vincent van Gogh, tien jaar geleden compleet uitgebracht in een zesdelige editie, mede bezorgd door Luijten, vormen een hoogtepunt in de Nederlandse literatuur. Wie erin begint te lezen, kan niet meer ophouden. Dankzij Jo’s ­inspanningen (na haar dood verscheen ook nog een Engelse editie) verschenen alle brieven. Dat lag niet zo voor de hand, want uitgevers waren aanvankelijk alleen geïnteresseerd in een bloemlezing eruit. De complete brieveneditie zou toch wel ooit verschenen zijn, maar omdat Jo al in 1914 voor een complete brieveneditie zorgde, is de roem van Vincent van Gogh als dubbeltalent al vroeg gevestigd.

Jo was actief voor de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP). Ze geloofde samen met Frank van der Goes, Henriette Roland Holst en Herman Gorter dat er een betere toekomst voor de verdrukten der aarde zou aanbreken. Daarom vond ze het extra prettig dat haar zoon Vincent trouwde met Josina Wibaut, dochter van de bekende socialist Floor Wibaut.

Vincent studeerde af als ingenieur en vertrok voor werk met Josina naar Amerika. Jo, altijd zorgzaam en ook wel bezitterig, volgde snel. Vanaf 1915 woonde ze bijna drie jaar met Vincent en Josina in New York.

Leon Trotski

Natuurlijk was ze ook daar onvermoeibaar bezig het werk van haar zwager in belangrijke collecties te krijgen. Ze vertaalde twee derde van de brieven naar het Engels en tussendoor trok ze New York in, waar ze ­enkele keren een lezing van de Russische revolutionair Leon Trotski bezocht en interessante contacten met kunsthandelaren en musea legde.

De grote doorbraak van Van Gogh in Amerika heeft ze niet meer meegemaakt, ze stierf in 1925. Maar het fundament voor zijn succes is door haar gelegd.

Op Zorgvlied staat op haar grafsteen ‘geboren 1863’, terwijl dat 1862 moet zijn. Het is een van de vele kleine en grote ongerechtigheden die door Hans Luijten zijn gecorrigeerd in dit mooi uitgegeven en toegankelijke boek.

De research is werkelijk voorbeeldig. Er zitten ook een paar nieuwtjes in: zo heeft Luijten de hand weten te leggen op een pak brieven van Isaac Israëls, waaruit blijkt dat deze vrijgevochten schilder een tot nu toe onbekend gebleven liefdesrelatie met Jo heeft onderhouden. Ik denk dat iedere lezer van deze biografie het haar van harte gunt.

Non-Fictie, Hans Luijten, Alles voor Vincent – het leven van Jo van Gogh-Bonger, Prometheus, €35,-, 621 blz.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden