PlusAchtergrond

Dit historische ‘doeboeck’ is zo mooi gemaakt dat je er misschien beter meteen twee kunt kopen

Katinka Polderman en Sophie Reinders doken in het depot Bijzondere Collecties van de Radboud Universiteit Nijmegen en maakten een ‘doeboeck’ om de schatten die ze vonden te ontsluiten.

De bonusorganenpuzzel met dr. Kikker, gedemonteerd door een 18de-eeuwse wetenschapper. Beeld -
De bonusorganenpuzzel met dr. Kikker, gedemonteerd door een 18de-eeuwse wetenschapper.Beeld -

Eerst maar, voor ze kwijtraken, die kleine wiebelplakoogjes op de ‘snorremans’ voorop. Ze zitten in een doorzichtig zakje met faits divers (en, ssst, een lijst met oplossingen voor raadsels en zoekplaten) ingevouwen in het omslag van Zwerfgoed, Doeboeck ter leering ende vermaeck van Katinka Polderman en Sophie Reinders. ‘Meer dan 100 bladzijden historisch verantwoord procrastineren,’ werven de makers. ‘Wauw!’ ‘Jottum!’ ‘Tjokvol extra’s!’ ‘En neptattoos! En stickers! En knipvellen! En kaarten!’

Klinkt flauw wellicht, maar sla dit doeboek voor volwassenen open en betreed een wonderschoon historisch universum, met evenveel liefde als dolligheid gemaakt. In de zomer van 2021 was cabaretier Polderman artist in residence voor het Erfgoedfestival Gelderland en Neerlandica Reinders Radboud Erfgoed Fellow. Ze kregen de opdracht ‘iets’ te doen met het depot van de Bijzondere Collecties van de Radboud Universiteit Nijmegen. ‘Iets’ wat een filmpje had kunnen zijn, of een liedje, een kort verhaal. Maar dat ‘iets’ liep danig uit de hand.

Raadselboekjes en kruidenencyclopedieën

De weg naar de hemel is geen trap, maar een lift in een van de gebouwen van de universiteit, schrijven ze in hun voorwoord. ‘Je stapt erin, zoeft omhoog en wanneer de deuren openschuiven bevind je je in die hemel, tussen duizenden boeken.’ Ze troffen middeleeuwse kruidenencyclopedieën, 17de-eeuwse atlassen, raadselboekjes gemaakt voor kinderen die 300 jaar geleden leefden, handgeschreven, perkamenten gedenkboeken en anatomische handboeken met uitklapbare organen.

Een veelzijdige, eindeloze collectie, die ze met hun Zwerfboek – vormgegeven door William van Giessen, uitgegeven door Marije Sietsma van de kleine, creatieve en duurzame uitgeverij Loopvis – willen ontsluiten. Alles wat in het boek staat, is afkomstig van de collectie en het boek valt te verknippen en -plakken tot en met. Doe de bonusorganenpuzzel met dr. Kikker, bijvoorbeeld, gedemonteerd door een 18de-eeuwse wetenschapper: knip de organen uit en zet de kikker weer in elkaar. Of monteer de trekpoppen Ridder Herman Zondervel en Nobelman Kees Vederhoed en laat ze in duel gaan: voilà, een analoge game.

Maar dat is voor de vermetelen – want wat zou het ook zonde zijn te doen wat de makers aanbevelen en een boek dat tegelijk een kunstwerk is met een schaar te lijf te gaan. Intact laten mag ook, blader eindeloos en zwerf door de schatten die ze troffen. Of volg voor een eigen, doelgerichtere route in het boek de pijlen en beslismomenten in het ‘poldermodel’ voorin: een infographic zoals Polderman die ook wekelijks maakt voor de Volkskrant.

Middeleeuwse woordzoekers

Zin om te lezen? Ja. Een gedicht? Nee. ‘Op 10 maart 1732 schreef Justus van Effen een stuk over mode (echt heel erg geestig). Ga naar pag. 52.’ Volgt een XXXIX Vertoog: ‘Ik heb durven te kennen geven, dat het opvolgen van de Mode met de strengste deugd niet in ’t minste strydig is, en om zulks te beweren hoeft met uit de diepste grond van de reden geen bewyzen voor den dag te halen.’

Wil je een puzzeltje maken? Ja. Hou je toevallig van middeleeuwse woordzoekers? Omekot yes! ‘Op pagina 2 moet je zijn. Oké op pagina 96 staat er nog 1.’ De letters stammen (er is een uitgebreide verantwoording aan het eind, uit Handschrift 309, Horarium, Zuidelijke Nederlanden, ca 1500). En dan stuit je vanzelf op de fijne gravure van een drinker en de dood, op de pagina ernaast. Uit De Kapelle der Dooden of de Algemeene Doodenspiegel uit 1764: ‘Die al te overdadig drinkt, Wel dikwils dood ten neder zinkt.’

Maak zelf ‘eeenige soorten van blauwe inkten’: ‘Men neme versche Korenbloemen, plukt de bladen daar af, stoot dezelven in een Mortier, drukt het door een schoon doekje, doet het in een schoone aarden pot, en tempert het met wat Gom en Azyn, waar in Aluin gesmolten is.’ Een kruidig wijntje, kan ook, of de recepten voor appelsop of appelmelk uit Aaltje. De Volmaakte en Zuinige Keukenmeid: Leerende Het Braaden, enKooken uit 1803.

Kleurplaten zijn er en zoekplaten, met voorafgaand een arbo-advies uit 1776: men moet zich ‘recht en recht op voor de tafel of den lessenaar zetten, niet te hoog en niet te laag; en het Papier, of Boek, waar op, of waarin, men schryft, ter dege recht overlangs en gelyk, voor zich leggen.’

Plezier, wensen Polderman en Reinders de lezer/plakker/knipper toe, en vooral ook: verwondering. Met de aanmoediging vooral ook zelf te gaan grasduinen in bibliotheken en archieven – en dat kan ook gewoon vanuit huis in gedigitaliseerde collecties. (En voor wie er niet uitkomt, knippen of heel laten: men kope twee exemplaren)

Zwerfgoed, Doeboeck ter leering ende vermaeck, Katinka Polderman en Sophie Reinders, Uitgeverij Loopvis, €17,99, 108 blz.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden