Plus

Dichteres Diana Ferrus bracht Hottentot Venus terug naar Zuid-Afrika

Saartjie Baartman stond anderhalve eeuw op sterk water in een Frans museum, tot haar lot de aandacht van de wereld trok door een gedicht van Diana Ferrus. Zij bracht Sarah terug naar de Kaap.

Dichteres Diana Ferrus zal altijd verbonden blijven met Sarah¿Baartman, beseft ze, en daar is ze blij mee: 'Het is mijn greatest hit.' Beeld Ernst Coppejans

Op een kamertje in het Utrechtse Kanaleneiland, ver weg van de Tafelberg, krabbelde Diana Ferrus in 1998 op een avond de woorden op papier die van haar een dichter zouden maken: I've come to take you home - home, remember the veld?

Ferrus, bijna twintig jaar later over dat moment: "Ik studeerde met een beurs aan de afdeling vrouwenstudies van de Universiteit van Utrecht, en had veel last van heimwee. Mijn moeder was een jaar eerder overleden. Ik miste haar, maar ik miste ook mijn land, vooral het landschap van de West-Kaap."

Persoonlijk verdriet
"Dat persoonlijke verdriet maakte me vermoedelijk extra gevoelig voor de geschiedenis van Sarah Baartman die we in de vakgroep hadden behandeld. Ik wilde haar en mijzelf iets van troost bieden."

Het verhaal van Saartjie Baartman, zoals we haar in Nederland kennen, kwam aan de orde tijdens een werkcollege over het onderwerp seksualiteit in de koloniale verhoudingen.

De fascinatie in het witte Europa voor de zwarte seksualiteit leidde ertoe dat de jonge Zuid-Afrikaanse vrouw aan het begin van de negentiende eeuw werd meegevoerd naar Londen om onder de naam Hottentot Venus voor publiek te worden tentoongesteld. Tegen betaling mochten de bezoekers de attractie bekijken en zelfs betasten.

Gebruiksvoorwerp
Ferrus: "Sarah behoorde tot de Khoikhoi, de oorspronkelijke bewoners van de Kaap. Ze werkte als dienstmeisje voor Nederlandse kolonisten die in het gebied waren neergestreken. Ze was geen slavin, maar werd wel degelijk behandeld als gebruiksvoorwerp."

"Haar baas Hendrik Cesar besloot samen met de Britse legerarts William Dunlop Sarah naar Engeland te verschepen. Ze stemde daarmee in omdat haar een goed inkomen in het vooruitzicht was gesteld, maar had geen idee dat ze onderdeel zou worden van een freakshow."

De tentoonstelling in Londen trok veel publiek, en Cesar en Dunlop zouden nog enkele jaren met Sarah door het land trekken. Toen de nieuwigheid er af was, werd de vrouw verkocht aan een Franse dierentrainer die voorstellingen op kermissen verzorgde.

Veel bekijks
Ook in Parijs trok Sarah veel bekijks, onder meer van medische wetenschappers die haar anatomie onderzochten. Baartman overleed op 26-jarige leeftijd in 1815, naar verluidt als alcoholiste en prostituee. Haar stoffelijke resten belandden op sterk water in het Musée de l'Homme in Parijs waar zij tot in de jaren zeventig van de vorige eeuw te zien waren.

Met haar gedicht op zak keerde Ferrus in 1998 terug naar Zuid-Afrika. Tijdens een avond met vrienden uit de kunst droeg ze haar werk voor het eerst voor. "Het effect was enorm. Mensen moesten huilen. En dat gebeurde steeds weer als ik het gedicht voordroeg."

Haar gedicht verscheen op internet, en trok zo de aandacht van de Franse senator Nicolas Abou. Ferrus: "In 1996 had Nelson Mandela tijdens een bezoek aan Frankrijk François Mitterand gevraagd om teruggave van de resten van Sarah. Dat bleek allemaal erg ingewikkeld. Er was een oude wet uit 1798 dat alle stukken in Franse musea eigendom waren van Frankrijk. Men vreesde voor een precedent."

Ceremonie
Dankzij Abou kwam de zaak weer in beweging. In 2002 diende hij een wetsvoorstel in om de resten van Baartman terug te sturen naar Zuid-Afrika. Het gedicht van Ferrus maakte onderdeel uit van de wetstekst. "My claim to fame," zegt ze lachend. "Ik was dolgelukkig, ook omdat een klein gedicht had kunnen uitgroeien tot een instrument waarmee iets groots tot stand kon worden gebracht. Ik wilde iets herstellen met mijn gedicht, maar had natuurlijk geen idee dat het hiertoe zou leiden."

Het wetsvoorstel werd unaniem aangenomen, en enkele maanden later reisde Ferrus met een delegatie van de regering van Zuid-Afrika naar Frankrijk om de overdracht van de resten bij te wonen. "Ze lagen opgeslagen in de kelder van het museum. In onze aanwezigheid werden ze in een kist geplaatst. Daarna was er een mooie ceremonie op de ambassade."

Christopher Crupper Rumford tekende Sarah als Hottentot Venus in 1811. De Cupido op haar achterwerk zegt: let op uw hart Beeld -

"De Franse minister hield een indrukwekkende speech, met als thema: wie is hier de freak? Wat ik ook nooit zal vergeten: toen we met het vliegtuig Johannesburg naderden, zei de gezagvoerder over de intercom: We welcome Sarah Baartman home."

Uitzicht op de Tafelberg
Met geld van de overheid kwam er een praalgraf in de vallei waar ze was geboren, met uitzicht op de Tafelberg. Dat ging niet vanzelf: er werd nog wat ruzie gemaakt over de plek waar Sarah haar laatste rustplaats moest vinden, en ook het herinneringscentrum is tien jaar later nog steeds werk in uitvoering.

"Het duurt lang, maar het gaat er zeker komen," zegt Ferrus. Haar gedicht moet ook nog een gebeitelde plek krijgen. Van Sarah Baartman komt ze nooit meer af, beseft ze. "Ik heb het gedicht inmiddels meer dan duizend keer voorgedragen. Als ik ergens voorlees, kom ik niet weg zonder het te doen. Het is mijn greatest hit geworden. Ik ben er blij mee."

Drie lezingen over Saartjie Baartman, morgen vanaf 14.30 uur, Amsterdam Museum.

I've come to take you home

"I've come to take you home -
home, remember the veld?
the lush green grass beneath the big oak trees
the air is cool there and the sun does not burn.

I have made your bed at the foot of the hill,
your blankets are covered in buchu and mint,
the proteas stand in yellow and white
and the water in the stream chuckle sing-songs
as it hobbles along over little stones.

I have come to wretch you away -
away from the poking eyes
of the man-made monster
who lives in the dark
with his clutches of imperialism
who dissects your body bit by bit
who likens your soul to that of Satan
and declares himself the ultimate god!

I have come to soothe your heavy heart
I offer my bosom to your weary soul
I will cover your face with the palms of my hands
I will run my lips over lines in your neck
I will feast my eyes on the beauty of you
and I will sing for you
for I have come to bring you peace.

I have come to take you home
where the ancient mountains shout your name.
I have made your bed at the foot of the hill,
your blankets are covered in buchu and mint,
the proteas stand in yellow and white -
I have come to take you home
where I will sing for you
for you have brought me peace."

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden