PlusAchtergrond

Deze tekeningen van Franz Kafka werden nooit eerder uitgegeven

De tekeningen van Kafka komen uit een in 2019 geopend archief en dateren van de periode 1901-1907. Beeld Franz Kafka
De tekeningen van Kafka komen uit een in 2019 geopend archief en dateren van de periode 1901-1907.Beeld Franz Kafka

‘Weet je, ik was ooit een groot tekenaar,’ schreef Franz Kafka in 1913 aan zijn verloofde Felice Bauer. Meer dan 160 onbekende tekeningen van de schrijver die in 2019 werden ontdekt in het Max Brod Archief in de Nationale Bibliotheek van Israël zijn nu in boekvorm uitgegeven.

‘Kafka als tekenaar,’ schrijft de Zwitserse hoogleraar literatuur- en cultuurstudies Andreas Kilcher in zijn inleiding, ‘dat leek tot nu toe niet een al te serieus te nemen onderwerp.’ Van de schrijver Franz Kafka (1883-1924) waren maar zo’n veertig schetsen toegankelijk; daarvan werden er maar een paar bekend, vooral als omslagillustraties van pocketboekuitgaven van Kafka sinds de jaren vijftig.

Het deel van Kafka’s nalatenschap waarin het merendeel van zijn tekeningen bewaard is gebleven – Kilcher: ‘De laatste grote onbekende van het scheppende werk van Kafka’ – was tientallen jaren ontoegankelijk. Het behoorde toe aan de Tsjechische en later Israëlische schrijver Max Brod, vriend en biograaf van Kafka. Daarna werd het privébezit van Brods voormalige privésecretaresse, vriendin en erfgename Ilse Esther Hoffe. Omdat hij haar nooit had kunnen betalen, was zijn erfenis de manier waarop hij postuum zijn erkentelijkheid toonde.

‘Groot tekenaar’

‘Weet je, ooit was ik een groot tekenaar,’ schreef Kafka in 1913 aan zijn verloofde Felice Bauer. ‘Maar toen ben ik bij een slechte schilderes schoolse tekenlessen gaan nemen en heb ik mijn hele talent verknoeid (...) Die tekeningen hebben mij indertijd, het is al jaren geleden, meer bevrediging geschonken dan enige andere bezigheid.’

Aan de ontsluiting van de Kafka-nalatenschap ging een lang proces vooraf, waarbij het Israëlisch Hooggerechtshof die in 2016 van Hoffes erfgenamen afnam en toebedeelde aan de Israëlische Nationale Bibliotheek in Jeruzalem. In 2019 werd uiteindelijk dit Max Brod Archief in de Nationale Bibliotheek van Israël geopend en werden de tot dusver onbekende tekeningen die Kafka maakte in de jaren 1901-1907 ontdekt.

Kafka oefende tijdens zijn studie aan de Duitse universiteit in Praag, tegelijk met zijn eerste schrijfpogingen, in tekenen; hij nam les en volgde colleges kunstgeschiedenis. Het was Brod die alles wat Kafka schreef en tekende stelselmatig verzamelde, ook als Kafka het de moeite van het bewaren niet vond. In zijn boek Franz Kafka’s Glauben und Lehre (1948) schrijft Brod: ‘Tegenover zijn tekeningen stond hij nog onverschilliger of, beter gezegd, nog vijandiger dan tegenover zijn literaire voortbrengsels.’

De Zwitserse hoogleraar Andreas Kilcher noemt de tekeningen van Kafka diens ‘laatste grote onbekende uit zijn scheppende werk’.  Beeld Franz Kafka
De Zwitserse hoogleraar Andreas Kilcher noemt de tekeningen van Kafka diens ‘laatste grote onbekende uit zijn scheppende werk’.Beeld Franz Kafka

Laatste verzoek

Brod liet zich het ‘knoeiwerk’ cadeau doen, viste het uit de prullenbak of knipte het uit de marges van de collegedictaten rechten. Kafka voerde het in zijn testament van 1921 op – zij het met de bedoeling dat alles zou worden vernietigd : ‘Allerbeste Max, mijn laatste verzoek: alles wat zich in mijn nalatenschap (...) aan dagboeken, manuscripten, brieven van anderen en mijzelf, tekenwerk enzovoort bevindt, volledig en ongelezen te verbranden.’

Brod deed het niet. Hij bewaarde Kafka’s werk en bracht het na zijn vlucht naar Palestina in 1939 onder in een in een eigen bankkluis in Tel Aviv. Met de Suezcrisis in 1956 besloot hij het veiligheidshalve over te brengen naar Zwitserland, waar het in Zürich in vier kluizen werd opgeslagen. Van zijn voorgenomen uitgave van de collectie tekeningen kwam het niet. En na Brods dood in 1968 werd die door Hoffe achter slot en grendel gehouden – een geïnteresseerde uitgever kreeg te horen dat het alleen al 100.000 mark zou kosten om de tekeningen te mogen inzien.

Pas na de dood van Hoffe in 2007 kon opnieuw worden onderhandeld over de rechten en eigendomsverhoudingen van Brods nalatenschap; er volgde een tien jaar durend proces waarbij de Israëlische Nationale Bibliotheek als eiser optrad en waarna de inhoud van de vier kluizen in Zürich naar Jeruzalem werden overgebracht. Inclusief de tekeningen, uit een tekenschrift, uit reisdagboeken en notitieboeken of op losse bladen – die met deze boekuitgave nu voor de wereld zijn ontsloten.

Franz Kafka, De tekeningen; bezorgd door Andreas Kilcher, vertaald door Willem van Toorn; Athenaeum–Polak & Van Gennep, 369 blz., €49,90

null Beeld Franz Kafka
Beeld Franz Kafka
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden