PlusBeeldspraak

Deze films lieten het al zien: een nucleair bombardement is altijd een vergissing

In 1964 konden we bij Stanley Kubricks Dr. Strangelove nog lachen om een catastrofaal nucleair misverstand. Twintig jaar later joeg The Day After de wereld de stuipen op het lijf.

Bart van der Put
Crisisberaad in Stanley Kubricks Dr. Strangelove.
 Beeld Alamy
Crisisberaad in Stanley Kubricks Dr. Strangelove.Beeld Alamy

Vorige week brachten Reuters en NBC het nieuws dat het Amerikaanse Department of Defense en het Russische ministerie van Defensie een hotline hebben geopend. Volgens de bronnen bij het Pentagon houden de militaire afdelingen van de twee regeringen de communicatielijn open om ‘misverstanden, militaire incidenten en een escalatie’ tussen de grootmachten te voorkomen.

Hoewel de Amerikanen niet deelnemen aan de oorlogsvoering in het door de Russen geschonden Oekraïne is het zinvol om de kans op misverstanden tussen de twee nucleaire grootmachten te verkleinen. Agressor Vladimir Poetin en diens minister van Buitenlandse Zaken Sergei Lavrov zinspeelden beiden op een inzet van nucleaire wapens. De verovering van nucleaire installaties in Oekraïne kreeg bovendien een hoge prioriteit in het Russische aanvalsplan. Het zijn verontrustende ontwikkelingen.

Voor het eerst sinds 1986 leven we met het schrikbeeld van een radioactieve paddenstoelwolk aan de Europese horizon. Destijds ging het om een kernramp in een reactor van de centrale in Tsjernobyl, die in de eerste dagen van de huidige oorlog door Russische troepen werd bezet.

De snelle inname herinnerde aan de recente HBO-serie Chernobyl, waarin de ramp van weleer een angstaanjagende weerslag kreeg. In vijf afleveringen werd helder uiteengezet hoe het ontwijken van individuele aansprakelijkheid in een dictatoriale bureaucratie tot een catastrofe leidde. Er is sinds 1986 veel veranderd in de uiteengevallen Sovjet-Unie en Rusland, maar de angst voor de lange arm en de knoet van de hoogste baas is gebleven. Een ongeluk zit nog steeds in een klein hoekje.

De eerste kernraket

De angst voor een nucleaire catastrofe zat in de jaren voor de ramp bij Tsjernobyl al diep. In de hoogtijdagen van de Koude Oorlog speelde de Amerikaanse zender ABC daarop in met de televisieproductie The Day After, waarin een nucleaire oorlog tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie een sombere, dramatische weerslag kreeg. De eerste uitzending in november 1983 werd een geruchtmakend evenement: er keken meer dan honderd miljoen Amerikanen naar de première van de film van Nicholas Meyer.

In de maanden daarna draaide The Day After in bioscopen in Europa, Australië en Latijns-Amerika. In 1987 volgde een historische uitzending door de staatstelevisie in de Sovjet-Unie, toen de Amerikanen en de Russen over het INF-verdrag onderhandelden om de kernwapenwedloop te beteugelen.

Nicholas Meyer liet in het midden wie de eerste kernraket afvuurt. De film concentreert zich op een paar gezinnen in en rond de stad Lawrence, in Kansas. De agrarische regio is een doelwit door de aanwezigheid van een militaire luchtmachtbasis en ondergrondse lanceerinrichtingen. We zien hoe militairen routineus de protocollen oefenen, hoe artsen hun ronde in een ziekenhuis lopen en hoe boeren het land bewerken. Nieuwsberichten over een crisis in Berlijn zijn aanvankelijk achtergrondrumoer, maar worden steeds alarmerender.

De film illustreert het tijdloze principe dat de een het nieuws ter harte neemt terwijl de ander de schouders ophaalt. Doet dat er nog toe, wanneer er over en weer honderden kernraketten worden afgevuurd? Niet echt. De getoonde gevolgen van de nucleaire bombardementen zijn dermate catastrofaal dat je kunt vermoeden dat de doden beter af zijn dan de overlevenden. Stralingsziekten krijgen bij Meyer een minder plastische verbeelding dan in Chernobyl, maar dat ligt aan de televisiecensuur in 1983 en het bondige tijdsbestek van The Day After. Het doet geen afbreuk aan de uitwerking: dit wil niemand meemaken. Een nucleair bombardement is altijd een vergissing.

Naar de verdoemenis

Zouden we nu ook massaal naar een sombere film als The Day After kijken omdat de tijd er rijp voor is? De makers van de Netflixhit Don’t Look Up kozen voor een satirische benadering van de klimaatcrisis. Ze traden daarmee in het spoor van Stanley Kubrick, die na de Cubaanse raketcrisis het kernwapenprobleem op de hak nam in Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb (1964). De film richt zich niet op de slachtoffers maar op de aanstichters van een nucleair armageddon, dat bij Kubrick een gevolg is van een escalerende reeks misvattingen, ongelukken en systeemfouten.

De uitwerking is hilarisch, maar de kern van het probleem komt scherp naar voren. Een oorlogsvoering waarin strijdende partijen massavernietigingswapens inzetten kent louter verliezers. Hoe meer atoomwapens er in omloop zijn, hoe groter de kans dat er bewust of per ongeluk een catastrofe wordt aangericht. In Dr. Strangelove helpen de Amerikanen en de Russen de hele wereld naar de verdoemenis, omdat ze denken dat de man met de grootste bommen een atoomoorlog kan winnen.

Oliver Stone liet Poetin naar Kubricks film kijken, toen hij in 2017 zijn vier uur lange serie The Putin Interviews opnam. Poetins reactie: “Er is niets veranderd.” In het Kremlin is de Koude Oorlog nog niet voorbij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden