PlusAchtergrond

Deze expositie in Rijksmuseum Boerhaave over epidemieën is gruwelijk actueel

Een zogeheten wasmoulage van een man met de builenpest uit het begin van de twintigste eeuw.Beeld Collectie Rijksmuseum Boerhaave

Kent u die mop van die tentoonstelling in Leiden over epidemieën die vanwege een epidemie niet doorging? Donderdag opent die voor corona geactualiseerde expositie alsnog. 

Zoiets komt natuurlijk nooit voor: uren voor de opening van een expositie door de koning heeft het museum nog een lege vitrine. Sterker: ­misschien wel het belangrijkste stuk van de tentoonstelling Besmet! in Rijksmuseum Boerhaave in Leiden bestaat nog niet eens: het vaccin ­­tegen Covid-19, ofwel corona.

In het precoronatijdperk bedachten de medewerkers van Rijksmuseum Boerhaave een tentoonstelling over epidemieën, de maatschappij- ontwrichtende werking daarvan en de discussies over vaccinaties – in het verleden en het heden. “De discussies rond het vaccineren tegen een ziekte als mazelen bracht ons vooral op het idee,” zegt Boer­haave­directeur Amito Haarhuis.

Met het Leids Universitair Medisch Centrum en Jaap van Dissel, hoofd infectieziektebestrijding van het RIVM, werd gewerkt aan de expositie. Koning Willem Alexander werd bereid gevonden de opening te verrichten. Bij de rondleiding, op 15 april, zou de vorst als eerste een wetenschapper zien die koortsachtig een remedie tegen een nog onbekende besmettelijke aandoening probeert te vinden. Haarhuis, grinnikend: “De nog onbekende ziekte X. Maar het liep allemaal anders.”

Ook Haarhuis’ museum moest vanwege de coronaregels maanden dicht. Intussen werd de expositie flink omgegooid. Vandaag, bij de uitgestelde opening door zijn de stukken rond ziekte X veranderd in de actuele gebeurtenissen rond Covid-19. Bij binnenkomst zien bezoekers nieuwsbeelden uit de voorbije maanden. Aan de andere kant van de zuil staat een scherm waarop de aantallen patiënten en de sterfte­cijfers van besmettelijke ziektes als corona wereldwijd worden getoond. Haarhuis: “De missie van ons museum is aan te sluiten bij actuele gebeurtenissen en discussies. Maar zo actueel als nu zijn we nog nooit geweest.”

Ontsmettende walmen

Het is de samenstellers van de expositie gelukt Covid-19, hoe actueel ook, in een historische context te plaatsen. Niet alleen door een overzicht te geven van epidemieën uit het verleden, maar vooral door de gebeurtenissen van de afgelopen tijd te vergelijken met wat er in het verleden is gebeurd.

Beademingsapparaten en coronatestkits hebben ook een plekje gekregen. Mondkapjes nog niet, maar wel een zeventiende-eeuwse variant, uit de tijd dat de pest door Europa rondwaarde. Pestartsen droegen, naast een indrukwekkend pak, een zogeheten snavelmasker. In die snavel zaten kruiden waarvan de walmen pestbacteriën zouden verjagen, maar tegelijkertijd diende het masker feitelijk ook als mondkapje.

Deze spotprent uit circa 1800 toont een vroege vorm van wat we nu vaccinatieangst zouden noemen. Het jongetje houdt een emmer vast met koepokvaccin tegen de pokken. Uit de andere gevaccineerde patiënten komen koeien tevoorschijn.Beeld James Gillray

Ook social distancing blijkt eeuwenoude voorlopers te hebben. Haarhuis laat een klepper zien waarmee leprapatiënten eeuwen geleden hun komst moesten aankondigen. “Dat zorgde automatisch voor een vorm van social distancing. Tegelijkertijd was het gebruik van de kleppers een subtiele manier om een aalmoes te ­vragen.”

Ierse superverspreider

Wat het museum ook laat zien: discussies rond vaccineren worden al eeuwen gevoerd. Haarhuis wijst in die context op een kennisgeving van de gemeente Amsterdam uit 1840 waarin is te lezen dat niet-ingeënte kinderen niet welkom waren op de scholen in de stad. Haarhuis: “Vergelijk dit maar met de recente discussies rond het wel of niet weigeren van kinderen met mazelen door kinderdagverblijven.”

RIVM- voorman Jaap van Dissel, tevens hoogleraar in Leiden, vond de afgelopen maanden tussen de bedrijven door nog tijd om een bijdrage te leveren aan de expositie. Hij geeft literatuur over Typhoid Mary (Tyfus Marie) in bruikleen. De wetenschapper is al jaren gebiologeerd door het bizarre levensverhaal van deze Ierse immigrante, die begin vorige eeuw in de VS als kokkin werkte en een superverspreider van buiktyfus bleek te zijn, hoewel ze zelf geen enkel symptoom had. Tegen haar zin werd ze meerdere keren in quarantaine geplaatst.

Omdat we voorlopig nog niet van corona af zijn, heeft Rijksmuseum Boerhaave de expositie nu al verlengd tot begin januari 2022. Of Haarhuis ook een zakelijk succes verwacht na een aantal povere maanden, wil hij niet zeggen. “Laat ik het erbij houden dat dit heel goed aansluit bij de missie die wij als museum hebben. En ik ben een optimist, ik verwacht echt dat we het lege kastje, waar het vaccin tegen corona moet komen, voor die tijd kunnen vullen.”

Besmet!, t/m 9/1 2022, Rijksmuseum Boerhaave, Leiden. rijksmuseumboerhaave.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden