PlusInterview

Deze docu volgt een naar Londen gevluchte opponent van Poetin

Citizen K van Alex Gibney (66) is een documentaire over Michail Chodorkovski. De Russische oligarch hoorde zijn veroordeling tot tien jaar Siberisch werkkamp aan met een tegelijk minzame en arrogante glimlach. 

Michail ­Chodorkovski, spil en gids in ­Citizen K. Beeld Alexander Nemenov/AFP/Getty Images

Die glimlach komt regelmatig ­terug in Citizen K, de documentaire van Alex Gibney over Chodorkovski en via hem over de geschiedenis van Rusland na het einde van de Koude Oorlog. Chodorkovski was in de ­jaren negentig een van de ruime handvol mannen die de kersvers ingevoerde vrijemarkteconomie naar hun hand weten te zetten. ‘Gangsterkapitalisme’ noemt Gibney het systeem dat in het na de val van de Sovjetregering achtergelaten ­vacuüm ontstaat.

Chodorkovski was een van de zakenmannen die er steenrijk mee werden: de oligarchen. Inmiddels is hij een naar Londen gevluchte dissident en een van de meest ­vocale tegenstanders van de Russische president Poetin.

Citizen K is een film over die persoonlijke ommekeer die Chodorkovski doormaakte, maar het is ook een introductie in de recente geschiedenis van Rusland. Gibney raakte geïntrigeerd door het hedendaagse Rusland na de Amerikaanse verkiezingen van 2016, toen de wildste verhalen over Russische inmenging de ronde deden.

Regisseur Alex Gibney: ‘Ik wilde niet dat de film over Trump gaat.Beeld Claudio Onorati/EPA

“Tot mijn schande moest ik toegeven dat ik vrijwel niets wist over het Rusland van nu – zoals heel veel Amerikanen, denk ik,” vertelt de regisseur afgelopen november tijdens het Idfa, waar zijn film in voorpremière ging. “Het verhaal van Chodorkovski leek me een interessante manier om iets te vertellen over de manier waarop macht werkt in Rusland.”

Uiteindelijk had hij een hele serie kunnen maken over ­alles wat er in Rusland is gebeurd in de jaren negentig, zegt Gibney. Het land sloeg razendsnel om van communisme naar de meest extreme vorm van een vrijemarkteconomie. “Een vroege versie van de film was veel complexer, maar daar konden kijkers met weinig of geen voorkennis niets mee. Dus we hebben het moeten simplificeren, maar wel met behoud van een zeker inzicht in de alomvattende verwarring van die tijd.”

Confrontatie

Chodorkovski is niet alleen de spil in Gibneys vertelling; hij is in zekere zin ook de gids. Het zijn de uitgebreide ­interviews met ‘Citizen K’ zelf die de film structureren. “Mensen hadden me voor hem gewaarschuwd,” zegt Gibney. “Hij zou ontwijkend zijn, doelbewust onnavolgbaar, moeilijk om mee te praten. Dat was in het begin inderdaad mijn ervaring, maar hoe langer we spraken, hoe meer hij bereid leek bepaalde gebeurtenissen onder ogen te komen.”

Gibney sprak uitgebreid met Chodorkovski in twee sessies van elk vier dagen. Tussen die twee interviewsessies door reisde Gibney naar Rusland voor zijn opnamen daar. “Die opzet werkte heel goed, het gaf mij een nieuw perspectief op wat hij had verteld. Omdat ik een tastbaarder idee kreeg van zijn leven daar – we filmden bij zijn huis, de gevangenis waar hij vast had gezeten, het oliestadje waar hij ervan werd beschuldigd betrokken te zijn bij de moord op de burgemeester – maar vooral ook omdat ik zo kon zien hoe er vanuit Rusland naar hem wordt gekeken en hem daar vervolgens mee kon confronteren.”

Die confrontatie zit hem vooral in Chodorkovski’s ­lichaamstaal – en in die glimlach. “Hij is er heel vaardig in zijn emoties te verbergen, maar bepaalde gebaren bleven terugkeren,” zegt Gibney. “De manier waarop hij zijn schouders ophaalt, of die glimlach – die verschillende dingen kan betekenen. In zijn gezichtsuitdrukkingen vertelt hij meer dan hij hardop zou willen zeggen.”

Voordeeltje

Op het toppunt van zijn rijkdom durfde Chodorkovski het aan Poetin, toen nog pril aan de macht, aan te vallen. Hij belandde erdoor in de gevangenis en raakte een flink deel van zijn rijkdom kwijt. Maar het had ook anders kunnen lopen, toont Citizen K. “Hij was anders geweest, zoveel is zeker, maar macht heeft de neiging mensen te corrumperen,” zegt Gibney. “De grote uitdaging voor iemand die zo rijk is als hij is om voor de rechtsstaat te blijven ook als die niet in jouw persoonlijke voordeel is, of om de vrije pers te blijven verdedigen terwijl die jou keihard aanvalt. Een ­zakenman zal altijd geneigd zijn naar een voordeeltje te zoeken.”

In veel opzichten is Chodorkovski het spiegelbeeld van Poetin, toont Citizen K, en zo is de film via een omweg ook een portret van de man die inmiddels al twintig jaar aan het roer staat in Rusland. Daarmee draait het in essentie ook om Trump, beaamt Gibney – hoewel diens naam in Citizen K nergens valt.

“Trump zuigt alle aandacht naar zich toe, dus ik wilde niet dat de film over hem gaat,” zegt de regisseur. “Maar die context is er, natúúrlijk. Ik toon een politicus die is ­ge­creëerd door de televisie, die de media in handen wil hebben, die liegt uit eigenbelang en die leugens verkoopt als de waarheid, en die de rechtsstaat ondermijnt. En die tegelijkertijd heel slim emotioneel inspeelt op zijn kiezers, door terug te grijpen op een glorieus verleden en door te ageren tegen vijanden in het heden. Dat heeft niets met politiek beleid te maken, of met wat er echt aan de hand is – het gaat alleen om de onderbuik.”

Citizen K van Alex Gibney is te zien in De Balie, Lab111, Studio K

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden