PlusBoekrecensie

De Zambiaanse Namwali Serpel vertelt met aandacht en liefde

Kinderen kijken door gaten in een roestige deur van golfplaat, om het nationale voetbalteam te zien spelen. Beeld Getty Images/Simon Bruty

Een Schotse arts zocht de oorsprong van de Nijl, maar vond in plaats daarvan op de grens van Zambia en Zimbabwe de breedste watervallen van Afrika: de Victoria Falls.

‘Waar je zocht naar een bron vind je een weids geruis dat tegelijkertijd een stilte is: een kloof vol donderende rook. Blinde mond,’ zingt het koor van muggen als opening van de debuutroman De rook die dondert van de Zambiaanse Namwali Serpell (1980). Het is een wilde, rijke, fantasievolle dramatische vertelling over de geschiedenis van drie families (zwart, wit en bruin) en drie generaties in Zambia.

Serpell put uit een indrukwekkend register van westerse en Afrikaanse sprookjes, mythes en geschiedenis, vanuit koloniaal, lokaal, kapitalistisch en socialistisch perspectief. Gebeurtenissen uit de recente geschiedenis van Zambia fungeren als decor.

Zoals de bouw van de Karibadam op de grens met Zimbabwe eind jaren vijftig, het naïeve ruimtevaartprogramma van Zambia in 1964 en de forse toename van hiv-besmettingen onder de vrouwelijke bevolking van het land vanaf de jaren negentig van de twintigste eeuw. Het verhaal is een breed uitgesponnen web vol thema’s en subplots.

Betoverd en vervloekt

De grootmoeders wier levensloop wordt verteld, zijn een soort mythische wezens. De Italiaanse Sibilla is van top tot teen bedekt met haar dat centimeters per dag groeit. De Britse Agnes is blind, maar bedekt met sproetjes die op ogen lijken (zoals bij de reus Argos met de vele ogen uit de Griekse mythologie). De Zambiaanse Matha, gewezen deel­nemer aan het Zambiaanse ruimteprogramma, huilt dag en nacht. De sprookjesachtige verhalen zijn met veel stilistische aandacht en liefde opgetekend.

De grootmoeders zijn allen eerst betoverd en later vervloekt door de liefde. Het zijn de mannen in hun leven die keuzes hebben en maken. De vrouwen proberen bij alle beperkende omstandigheden waaronder ze leven, toch hun invloed te doen gelden.

Sibilla ontdekt dat haar man zijn kennis over haar afkomst voor haar geheim heeft gehouden. Dat verpest alles. Haar man leidt de bouw van de Karibadam. Ze neemt het op voor de Tongabevolking die zich voor de bouw van de gigantische moet verplaatsen. De muggen, die boven het verhaal zoemen, zingen: ‘De veelvuldige furie van een volk, een rivier of vrouw valt simpelweg niet in te dammen.’

Haarsalon en bordeel

Voor veel Afrikaanse vrouwen is haar een belangrijk thema, zo ook in deze roman. De families worden bijvoorbeeld aan elkaar geknoopt middels haarsalon De Hoogvlieger. Sibilla met haar overvloed aan haar, die in Zambia gewoon als exotische Europeaan wordt geaccepteerd, geeft Matha’s dochter Sylvia het geld om in de compound Kalingalinga (Lusaka) een haarsalon (tevens bordeel) te beginnen, waar ze zich kan laten scheren.

Haar eigen dochter, getrouwd met een Indiase handelaar in haar en haarproducten, maakt pruiken van het haar van haar vijf dochters. Agnes’ zoon Lionel is arts en hoopt een vaccinatie tegen hiv te ontdekken. Hij bezoekt Sylvia’s kapsalon om haar en andere werknemers uit de salon te gebruiken als onderzoeks- en proefpersonen in zijn zoektocht naar een vaccin tegen hiv.

En dan is er ook nog de derde generatie, die echt reflecteert op het land, het koloniale verleden en de toekomst. Het verhaal is daarmee behoorlijk corpulent; overdaad ligt steeds op de loer. Maar het lezen ervan biedt dezelfde overweldigende ervaring als die van het weidse geruis van de Victoria Falls: onvergetelijk.

Vertaald door Linda Broeder, Uitgeverij Atlas Contact, €24,99, 792 blz.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden