PlusAchtergrond

De uitvinder van de boekenkast: Columbus wilde de wereld ontdekken, zijn zoon Ferdinand wilde de wereld verzamelen

Ferdinand Columbus, door onbekende artiest in 15de eeuw. Olie op doek.  Beeld Biblioteca Capitular Colombina
Ferdinand Columbus, door onbekende artiest in 15de eeuw. Olie op doek.Beeld Biblioteca Capitular Colombina

Met engelengeduld heeft de Britse hoogleraar Edward Wilson-Lee de levensloop gereconstrueerd van Ferdinand Columbus, de buitenechtelijke zoon van de ontdekkingsreiziger.

Hans Renders

Nog bij zijn dood in 1506 dacht Christoffel Columbus dat hij in 1492 Indië ontdekt had. Pas in 1507 werd Amerika voor het eerst vermeld op een wereldkaart, de Waldseemüllerkaart. De benaming ‘America’ is op een vervalste brief gebaseerd. De uit Florence afkomstige Amerigo Vespucci zou eerder in Amerika zijn geweest dan de Genuaan Columbus, zo wist een clubje Florentijnen de makers van de Waldseemüllerkaart wijs te maken.

Er was minstens één iemand in die tijd die wel degelijk wist dat Columbus eerder dan Vespucci voet aan wal in De Nieuwe Wereld had gezet: Ferdinand, de zoon van Columbus. ‘Het is denkbaar dat Ferdinand zich neerlegde bij dat onrecht vanwege Vespucci’s trouw in die periode waarin zijn vader door iedereen verlaten was,’ schrijft de Britse hoogleraar Edward Wilson-Lee in zijn studieuze, maar toch prettig leesbare biografie van Ferdinand Columbus.

Het is een verbazingwekkend boek, omdat Wilson-Lee met engelengeduld de levensloop van deze buitenechtelijk zoon van de ontdekkingsreiziger gereconstrueerd heeft, maar vooral omdat Ferdinand zo’n krankzinnig leven heeft geleid. Als bastaard van eenvoudige komaf groeide hij op in Spaanse hofkringen, en maakte als dertienjarige van 1502 tot 1504 met zijn vader een reis naar het Caribische gebied. Twee van de vier schepen waarmee ze vertrokken vergingen. Columbus en zijn zoon strandden op Jamaica als schipbreukelingen en werden pas na een jaar gered en naar Spanje teruggebracht.

Universele bibliotheek

Columbus wilde de wereld ontdekken. Ferdinand ging verder, hij wilde alle kennis over de wereld vastleggen. Na de dood van zijn vader is hij onvermoeibaar in de weer geweest een universele bibliotheek samen te stellen. De boekdrukkunst bestond in Europa pas enkele decennia, maar Ferdinand had onmiddellijk in de gaten dat deze vinding de wereld zou gaan veranderen.

Er waren wel meer bibliotheken in opbouw, zoals die van het Vaticaan, maar Ferdinand verzamelde niet alleen boeken van beroemde geleerden (hij kende Erasmus en kocht al zijn werk). Ook boeken van obscure auteurs en pamfletschrijvers werden gekocht.

Ferdinand had ook ideeën over hoe dat allemaal te bewaren. Hij was de eerste die bedacht dat boeken niet behoren te liggen maar beter verticaal tegen elkaar gezet konden worden, in speciaal voor dat doel ontworpen houten stellingen. Wilson-Lee schrijft het aanstekelijk op: Ferdinand is de uitvinder van de boekenkast.

Catalogus van Verzwolgen Boeken

Maar boeken kunnen verloren raken. Ferdinand reisde stad en land af om boeken te kopen. In 1522 zonk een schip onderweg van Venetië naar Spanje, met 1674 boeken aan boord. Ze verdwenen naar de zeebodem. Hoe we dat zo precies weten? Elk boek dat ooit door Ferdinand is gekocht, stond geadministreerd. Zo stelde hij een Catalogus van Verzwolgen Boeken samen.

In zijn bibliotheek in Sevilla werd alles geordend. Je kon boeken wel alfabetiseren op de achternaam van de auteur, maar wat dan te doen met de vele anoniem gepubliceerde werken? Ferdinand zocht in feite naar een zoekmachine zoals we die tegenwoordig op internet gebruiken.

Toen bedacht hij iets heel praktisch. Hij stelde een legertje geleerden aan om zijn boeken te laten samenvatten, in korte tekstjes van een regel of acht. Dat leverde het Boek der Excerpten op. Duizenden boeken werden zo samengevat, ook boeken die niet meer bestaan. Soms waren acht regels niet genoeg, bijvoorbeeld in het excerpt over het verzameld werk van Plato, dat dertig bladzijden nodig heeft. ‘Evengoed een wonder van bondigheid.’

Het Boek der Excerpten werd eeuwenlang als verloren gewaand. Gelukkig werd in 2019 een kopie ervan teruggevonden en daarom kon Wilson-Lee vaststellen dat de objectieve samenvattingen in de loop der jaren steeds subjectiever werden. Kwalificaties als ‘wijdlopig’, ‘snedig’ en ‘niet nutteloos’ maakten de excerpten tot de voorlopers van wat we nu recensies noemen.

Kathedraal van Sevilla

Ferdinand bepaalde in zijn testament dat zijn bibliotheek van naar schatting 20.000 boeken bij elkaar moest blijven. Die wens werd deels geëerbiedigd. Iets minder dan 4.000 banden staan tegenwoordig nog in de kathedraal van Sevilla.

Op 12 juli 1539 bestreek Ferdinand zijn gezicht met modder uit de Guadalquivir, de rivier die zich door Sevilla slingerde. Hij sprak een paar woorden waardoor voor diegenen die zich bij zijn bed hadden verzameld duidelijk werd wat zijn handeling betekende: ‘Bedenk dat ge stof zijt,’ zei hij, ‘en dat ge tot stof zult wederkeren.’ En hij sloot voorgoed zijn ogen.

DE GEZONKEN VERZAMELING VAN FERDINAND COLUMBUS

Edward Wilson-Lee
Vertaald door Hans van Riemsdijk
Meulenhoff, €29,99, 478 blz.

Christopher Columbus met zijn zonen, Diego en Ferdinand, en een vrouw; gravure van I. Stockdale, 1794. Beeld Bettmann Archive
Christopher Columbus met zijn zonen, Diego en Ferdinand, en een vrouw; gravure van I. Stockdale, 1794.Beeld Bettmann Archive
null Beeld

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden