Plus Tentoonstelling

De Toorop Dynastie toont dramatische familiekroniek

Charley Toorop, zelfportret met drie kinderen (1929). Beeld Groninger Museum

Met werk van Jan Toorop, Charley Toorop en Edgar Fernhout wil de tentoonstelling De Toorop Dynastie de overeenkomsten tonen tussen de schilderende grootvader, dochter en kleinzoon. Maar het familiegedoe en de strijd blijven overheersen.

Als De Toorop Dynastie in het Stedelijk Museum Alkmaar een film was, dan zou het schilderij Drie Generaties de trailer zijn. De linkerhelft van het eerste schilderij dat bezoekers krijgen voorgeschoteld wordt gedomineerd door Jan Toorop (1858-1928), niet de man zelf maar het grote bronzen masker dat na zijn dood werd gemaakt en dat zijn status toen aangaf: monumentwaardig. In het midden zit zijn dochter Charley (1891-1955), maker van het schilderij, met haar penseel als een baton tussen haar vingers. Zij dirigeert de boel hier. 

Rechtsachter haar staat Edgar Fernhout (1912-1974), de volgende generatie, klaar om het stokje over te nemen maar ook ietwat schuchter in de schaduw van zijn voorgangers. Drie Generaties toont een artistieke dynastie maar ademt ook spanning. En die voel je in de hele tentoonstelling met werk van grootvader, dochter en kleinzoon.

Het is overigens niet de eerste keer dat dit gebeurt. Charley Toorop organiseerde in 1937 al een familietentoonstelling, waarmee ze hoopte te kunnen meeliften op de roem van haar vader en haar zoon onder de aandacht van een groter publiek te brengen. Edgar Fernhout deed hetzelfde in 1971, maar gebruikte het familieverband om aan te tonen hoe verschillend de drie generaties schilders zijn.

De Toorop Dynastie is juist weer harmonieuzer van toon. De tentoonstelling zoekt de overeenkomsten en werkt daar in een soort drietrapsraket naartoe. In de eerste twee zalen worden de hoofdrolspelers geïntroduceerd en hun artistieke ontwikkeling aan de hand van zeven of acht werken geschetst. In de slotzaal moeten de draadjes dan samenkomen.

Virtuoze alleskunner

Jan Toorop was een flamboyante lefgozer. Hij bezocht de Amsterdamse Rijksakademie (die toen nog Koninklijke Academie heette) en de kunstacademie van Brussel, waar hij lid werd van kunstenaarsgroep Les Vingt en de adellijke Britse Annie Hall aan de haak sloeg, de inleiding tot een leven lang bekvechten.

Hij bleek een virtuoze alleskunner. Pointillisme à la Seurat, donker en mysterieus als Gauguin of juist impressionistisch licht – hij draaide er zijn hand niet voor om. Het leverde hem grote roem op, zijn uitvaart had veel weg van een staatsbegrafenis.

Toorops eerste dochter en oogappel Charley debuteerde in 1909 en drie jaar later trouwde ze met filosoof Henk Fernhout. Het huwelijk hield maar vijf jaar stand, maar leverde wel drie kinderen op die haar artistieke ambities lelijk in de weg zaten. In Zelfportret met drie kinderen (1929) wordt ze geflankeerd door zoons en dochter die schuin het beeld uitkijken als stoere soldaten in communistische propagandaposters maar in werkelijkheid werd de opvoeding overgelaten aan familie en nanny’s. Die stijl was overigens wel een blijvertje. Toorop had tegen die tijd een eigen vorm van Nieuwe Zakelijkheid ontwikkeld waarin elk detail even scherp is en de voorstelling perspectivisch vervormd raakt maar niet plat wordt. Het is een stijl zoals zijzelf: hard en krachtig.

Toorops controledrang gold ook haar introverte zoon Edgar. Zijn licht en glad geschilderde lege kamers waar de 17de-eeuwse kerkinterieurs van Saenredam snuffelen aan het surrealisme van Magritte deed zij af als ‘Mondriaanesk’. Toen hij steeds verfijnder en realistischer ging schilderen stuurde ze hem met gedecideerde hand ‘weg uit de Koch-Willink-hoek’. Moeders manipulaties maakten ook een einde aan Fernhouts huwelijk, dat in de oorlog op de klippen liep. Het was een keerpunt in zijn relatie met Toorop en in zijn carrière: hij maakte zich los en ging steeds abstracter werken.

Radicale ontwikkeling

Wie meer wil zien van Fernhout, die door zijn radicale ontwikkeling misschien wel de interessantste kunstenaar van de drie is, moet naar Museum Kranenburgh in Bergen. Dat wijdt een complete solo aan hem. In Alkmaar komt hij maar moeilijk uit de schaduw van zijn voorgangers, de pogingen van de tentoonstellingsmakers tot artistieke verzoening ten spijt.

Het zijn dan ook slechts gedeeltelijk geslaagde pogingen. De overeenkomsten waar de derde zaal om draait, zijn vooral formeel en gaan voorbij aan de intenties van de makers. Zowel Jan als Charley Toorop schilderden werklui en boeren, maar bij haar kwam dit voort uit sociaal engagement terwijl hij vooral geïnteresseerd was in de godvruchtigheid van de gewone man. Opa schilderde de zee als onstuimige natuurkracht, maar bij kleinzoon wordt het een ruimtelijke compositie. En zelfs tussen de stillevens van Charley en Edgar zit een wereld van verschil: onthechte observatie tegenover samengebalde kracht die bijna uit de lijst knalt.

Meer dan de verwantschap onderstrepen de gemengde ensembles in de tentoonstelling juist de tegenstellingen en zelfs botsingen. Maar die bepalen ook de dynamiek van dit familiedrama waarin bewondering en verstikking, manipulatie, emotionele afhankelijkheid en artistieke beïnvloeding om voorrang strijden. Misschien was het helderder geweest als alleen de zelfportretten, waar deze zeer zelfbewuste kunstenaars er veel van hebben gemaakt, waren opgehangen. Dan was in één klap duidelijk: drie kunstenaars, drie ego’s, drie zienswijzen.

De Toorop Dynastie: t/m 26 januari 2020 in Stedelijk Museum Alkmaar.

Beeld Museum Boijmans Van Beuningen,
Werk van Edgar Fernhout (1932). Beeld Collectie Centraal Museum
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden