Plus

De toekomst van de NPO: Hoe gaan we verder?

Wat moeten we aan met de publieke omroep? Het kabinet roept op tot een 'fundamentele bezinning op de toekomst', maar niemand weet hoe. Zeven opties uiteengezet.

Het aantal meningen over de publieke omroep is zo groot als er kleuren zitten in een testbeeld. Beeld Getty Images

In het snel veranderende medialand is er één constante: er wordt geruzied over de toekomst van de publieke omroep. En dat zal de komende tijd niet anders zijn. Maandag praat de Tweede Kamer over de toekomst van de NPO, komend voorjaar moet er een plan liggen voor de omroep na 2021.

De regeringspartijen regelden vorige maand 40 miljoen euro extra voor de NPO ter compensatie voor tegenvallende Ster-inkomsten. Van harte ging dat niet. Het bezuinigingsplan dat de NPO indiende was te mager, vond minister Arie Slob (Media). Volgens hem noopt het veranderende kijkgedrag van met name jongeren tot 'een fundamentele bezinning op de toekomst van de publieke omroep' en zijn 'fundamentele ingrepen onontkoombaar'.

Grote woorden, maar de bedreigingen zijn dan ook legio: waar vroeger de strijd om de kijker uitgevochten werd met de commerciële omroepen, zijn nu Netflix en andere ondemanddiensten de grootste concurrenten. Ook giganten als Facebook en Google nemen grote happen uit het advertentiebudget dat anders naar de Ster zou gaan.

Dan is er ook nog de eeuwige discussie over de vraag wat voor publieke omroep we willen hebben. Een vraag die behalve tig verschillende antwoorden ook honderden nieuwe vragen oproept. Wat voor programma's horen bij de publieke netten, wat doen we met de omroepen en kan het goedkoper? Om enige orde in de chaos aan te brengen een aantal mogelijkheden uiteengezet, plus de haalbaarheid ervan.

Schrap het derde net
Laaghangend fruit: een eenvoudige manier om geld te besparen. NPO 3 is de 'jongerenzender', maar die doelgroep is steeds lastiger te enthousiasmeren voor lineair tv-kijken. Waarom dan hemel en aarde bewegen om jongeren weg te halen van YouTube en ondemanddiensten?

De omroep moet bezig zijn met de inhoud van programma's, stelt de VVD, niet met het vullen van zenders. En de NPO moet zijn waar de kijkers zijn, was ook de gedachte achter NPO Plus, de opgetuigde versie van Uitzending Gemist.

NTR-baas Paul Römer vindt het schrappen van het derde net een slecht plan. "Je bespaart veel minder dan wordt aangenomen: hooguit 10 miljoen euro. De NPO heeft een brede opdracht. Daar hoort het bereiken van jongeren bij. In Engeland hebben ze van BBC3 een internetkanaal gemaakt en is een groot deel van het publiek verloren gegaan. Nu hebben ze spijt."

Stop met de ster
Een reclamevrije omroep heeft ontegenzeggelijk voordelen. De NPO wordt voor ongeveer 75 procent bekostigd met belastinggeld, de overige 25 procent komt uit reclame. Die Ster-inkomsten zijn variabel: voorheen lagen ze rond de 200 miljoen per jaar, maar de laatste jaren kwam er maar zo'n 160 miljoen euro binnen. En dus moet Hilversum telkens het handje ophouden bij de minister.

Logisch gevolg: politiek gedoe.

Stoppen met de Ster zou een einde maken aan dit gesteggel en bovendien tegemoetkomen aan een terugkerende klacht van commerciële partijen dat de NPO aan oneerlijke concurrentie doet. Ook zou de focus minder op kijkcijfers komen te liggen.

SP-Kamerlid Peter Kwint is alleen al om principiële redenen voor een reclamevrije publieke omroep. "Je moet van de NPO geen reclamezuil maken." De motie die hij dit jaar indiende om een reclamevrije omroep te onderzoeken, kreeg geen meerderheid: het betekent namelijk ook dat het rijk jaarlijjks 150 miljoen euro méér moet overmaken.

Minder entertainment en sport
Waarom moeten BN'ers in afgelegen landen over gevaarlijke wegen rijden? Waarom geeft de NOS miljoenen uit aan voetbalrechten? Waarom verhuist Boer zoekt Vrouw niet naar de commerciëlen? Allemaal legitieme vragen. Vooral de VVD ergert zich aan amusementsprogramma's. Volgens de liberalen moet de NPO zich richten op de kerntaken: nieuws en educatie.

Tegelijkertijd is een omroep die alleen highbrowprogramma's maakt veroordeeld tot een plek in de marge. Of, zoals Kwint het zegt: "Met alleen maar Vrije Geluiden trek je weinig kijkers."

Een publieke omroep die ertoe wil doen zal ook programma's moeten uitzenden die miljoenen kijkers trekken. Römer: "De NPO heeft een brede opdracht en moet zoveel mogelijk doelgroepen bereiken. Om daaraan te voldoen heb je ook sport en entertainment nodig. Voetbal is een maatschappelijke fenomeen, dus ik snap goed dat de NOS de eredivisie uitzendt. Met Heel Holland Bakt lok je kijkers ook naar programma's die ervoor en erna geprogrammeerd staan."

Maak van omroepen productiehuizen
Dit idee, dat praktisch het einde van het omroepbestel inluidt, heet inmiddels 'plan-Arjen Lubach'. Die opperde om omroepen te transformeren tot productiehuizen. Een aanzienlijk deel van de programma's wordt nu gemaakt door externe productiemaatschappijen.

Zou het niet efficiënter zijn om de omroepen ertussenuit te halen? Die werden ooit opgericht om zuilen te vertegenwoordigen, maar zijn door allerhande fusies toch nauwelijks van elkaar te onderscheiden. Alle macht zou dan komen te liggen bij één omroep, waarin ook de NOS en de NTR opgaan, en bij de zendercoördinatoren.

Een radicaal plan, dat op fel verzet van de omroepen stuit. Ook het CDA moet er niets van weten. "Ik ben niet bereid de omroepen kwijt te raken," zegt CDA-Kamerlid Harry van der Molen. "Maar er is nu wel te veel grijze middelmaat. Daar moet iets aan gebeuren."

Bovendien is het maar de vraag of de pluriformiteit van het stelsel gewaarborgd blijft als de omroepen worden geschrapt. "Dit moeten we echt niet doen", stelt Omroep Maxbaas Jan Slagter. "Die grote producenten zijn allemaal in buitenlandse handen. Dus al het geld dat je daarin stopt, vloeit weg. De oplossing is eerder om omroepen meer zelf te laten produceren."

Het bestel opengooien
Een ander plan is om externe partijen meer bij de omroepen te betrekken. Kranten die samen met een omroep aan onderzoeksjournalistiek doen. Een documentaire gemaakt door Amnesty International. Het Van Gogh Museum dat een serie maakt over impressionisme. Denk aan woorden als 'kruisbestuiving' en 'multimediaal' en zie het enthousiasme groeien.

D66-Kamerlid Joost Sneller ziet daar wel iets in. "Waarom zouden omroepen het alleenrecht moeten hebben? Als de NPO op zoek is naar documentaires, zouden niet-omroepen ook moeten kunnen reageren."

Het plan heeft echter nogal wat voeten in de aarde, waaronder aanpassing van de Mediawet. De nieuwe concessieperiode - de keuzes van de NPO voor de komende jaren - gaat pas in 2021 in. Zeeën van tijd, zou je denken, maar haast is geboden: het aanpassen van een wet duurt al snel twee jaar.

Voer het kijk- en luistergeld opnieuw in
Een andere manier om voorgoed af te zijn van het politieke gekrakeel over de bedragen die naar Hilversum moeten: het opnieuw invoeren van het kijk- en luistergeld (in 2000 afgeschaft). Zo weet de omroep zich verzekerd van een vast bedrag dat wordt geïnd via de kabelmaatschappijen. Daarmee is hij dus niet langer afhankelijk van de OCW-begroting. Hilversum blij. Maar het is de vraag of zo'n jaarlijkse acceptgiro het draagvlak voor de NPO ten goede komt.

Schaf de omroep af
Het meest radicale idee: hou er gewoon helemaal mee op. Wat PVV-Kamerlid Martin Bosma betreft gebeurt dat liever vandaag dan morgen. "De publieke omroep is te links, te politiek correct en voldoet niet aan haar publieke taken. Afschaffen dus." Forum voor Democratie-voorman Thierry Baudet diende dit jaar een voorstel in om jaarlijks 100 miljoen euro minder aan de NPO uit te geven. Kan de laatste die het Mediapark verlaat het licht uitdoen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden