PlusDe erelijst

De Symfonie nr. 1 van Stefan Wolpe is prachtig maar onuitvoerbaar

In deze rubriek bespreekt de muziekredactie van Het Parool een klassieker uit de geschiedenis van pop, jazz of klassieke muziek, die het waard is opnieuw te beluisteren. Deze keer: Symfonie nr. 1 van Stefan Wolpe, uitgevoerd door het NDR Symphonieorchester onder Johannes Kalitzke.

Erik Voermans
null Beeld

Vandaag is het precies vijftig jaar geleden dat de componist Stefan Wolpe op 69-jarige leeftijd in New York stierf. Hij leed al jaren aan de ziekte van Parkinson. Wolpe, geboren in Berlijn uit Russisch-Joodse ouders, en na de opkomst van de knettergekke antisemiet met de idiote snor via Oostenrijk gevlucht naar Palestina, om uiteindelijk, in 1938 te belanden in New York, maakte vooral naam als docent (Morton Feldman is een van zijn leerlingen). Als componist was hij overwegend van de genadeloze soort. Zijn stukken waren meestal zeer moeilijk uitvoerbaar, met zijn meesterwerk, zijn eerste en enige Symfonie, als hoogtepunt.

Terug in de tijd Na zijn vlucht uit Berlijn belandde hij in Oostenrijk, waar hij compositielessen nam bij Anton Webern, een van de absolute grootheden van de systematische modernistische muziek. De invloeden van Webern, die er een pointillistisch idioom op nahield, waarin de noten georganiseerd waren volgens een techniek die alle twaalf tonen in het octaaf gelijk behandelde, dus zonder alles bepalende grondtonen, waren bij Wolpe tot op het laatst duidelijk hoorbaar.

Ook zijn Symfonie nr. 1 komt rechtstreeks voort uit de wereld van Webern, maar Wolpe heeft de complexiteit van dat pointillisme nog een paar graden verder opgevoerd. Zelfs zover, dat het stuk onuitvoerbaar werd geacht. Bij de wereldpremière in 1964 door de New York Philharmonic, gedirigeerd door Stefan Bauer-Mengelberg, moest het derde en laatste deel zelfs ongespeeld blijven, omdat dirigent en orkest hun handen al vol hadden aan de eerste twee delen.

Op de avond van het concert kwam Leonard Bernstein, die toen de chef was van de Philharmonic, tekst en uitleg geven. Hij vertelde dat hij zelf niet in staat was het stuk te dirigeren, omdat er een veel wiskundiger hoofd voor nodig was om de muziek te doorgronden. In een eerdere fase had hij zelfs aan Wolpe gevraagd of die zijn partituur misschien wat praktischer kon ‘inrichten’, met handiger maatindelingen. Omdat Bernstein er daarna nog steeds niet uit kwam, droeg hij de taak over aan Bauer-Mengelberg, die behalve een dirigent ook een wiskundige was.

Bernstein zei nog wel dat hij de symfonie ‘een verbijsterend stuk’ vond.

Waarom nu (her)beluisteren? Omdat het een werk is waar je nooit op raakt uitgeluisterd. De zachte tonen van de fagot waarmee de symfonie begint, geven nog niet het begin van een vermoeden over het vuurwerk dat daarna ontbrandt. Hoewel de muziek unattractive to hoi polloi is, zoals Nicolas Slonimsky het ooit formuleerde, meende Wolpe oprecht dat zijn werk bedoeld was ‘voor de man in de straat’. Toen hij dit een keer vertelde aan zijn leerling Feldman, barstte die in lachen uit, want terwijl hij Wolpe aanhoorde, zag hij vanuit het raam iemand op straat lopen die hij herkende. Het was Jackson Pollock.

Verder luisteren? Op het album met de Symfonie staat ook Chamber Piece I for 14 players. Ook schitterend. Allebei op Spotify te horen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden