PlusAchtergrond

De robot werkt, de arbeider zingt in Broeders verheft u ter vrijheid

Een oude lp van zijn oma hielp Dries Verhoeven aan de titel van zijn theaterproject Broeders verheft u ter vrijheid, een requiem voor de arbeider in een steeds verder geautomatiseerde werkomgeving.

Het strijdlied van de arbeidsmigranten klinkt, maar leidt niet tot daden of verandering. Beeld Willem Popelier
Het strijdlied van de arbeidsmigranten klinkt, maar leidt niet tot daden of verandering.Beeld Willem Popelier

Volgens het programmaboekje heten ze Antonia, Blagovest, Boryana, Irina, Kalin, Miroslav, Petyo, Rilka, Valentin en Valentina, maar gedurende de acht uur van hun shift zijn het anonieme arbeiders, veroordeeld tot één enkele taak: samen meerstemmig fonetisch een Nederlands strijdlied zingen, telkens weer, vooraan op het podium in een rechthoekig hok van twee bij vijf meter onder koud tl-licht uit een systeemplafond.

Hun gezichtsuitdrukking verraadt geen emoties. Af en toe klinkt er een geluidssignaal en kunnen ze een slokje water nemen en elk half uur mogen ze even vijf minuten naar buiten. De vijf witte robotarmen op de achtergrond gaan intussen onverstoorbaar zoemend verder met hun sierlijke choreografie waarin kratten op stapels terechtkomen. De levende installatie met tien Bulgaren is dit weekeinde in ITA te zien. Het is een coproductie met Spring Performing Arts Festival en West Den Haag.

“De arbeidersklasse die de restklusjes mag opknappen tussen de robots, daarover wilde ik het hebben,” vertelt beeldend kunstenaar en theatermaker Dries Verhoeven net buiten de zaal van de Utrechtse Schouwburg na de première; een ongemakkelijk moment, omdat het koor onverdroten doorgalmt. “Ik vond het theater een mooie plek om het spektakel van de arbeid te brengen. Ook als toeschouwer zijn we tenslotte consument; iemand wordt betaald om heel hard op zijn cello te spelen of om twintig pliés te doen. Die plek wilde ik gebruiken om onze verhouding tot de werkende mens te presenteren.”

Drugsloket

Verhoeven drukt het publiek in zijn werk graag met de neus op het imperfecte, het ongemak in onze samenleving. Twee jaar geleden stond zijn geautomatiseerde drugsloket Happiness nog op de kade van de NDSM-werf. Verhoeven: “Dat ging over hoe we ons hoofd voorspelbaar krijgen door een bepaalde pil of drugs te gebruiken, Broeders gaat over de drive bij ondernemers naar voorspelbaarheid. Neem nou Amazon: in hun distributiecentra beweegt de medewerker niet meer, de kasten bewegen. Hij hoeft de aankopen alleen nog maar in een doos te doen! Daardoor praten de werknemers onderling niet meer, er is geen afleiding.”

“Het hele proces is voorspelbaar, want je kunt uitrekenen hoe lang die kast erover doet om bij die medewerker te komen. Dat klinkt allemaal heel erg pervers, tegelijkertijd gaat van het functioneren van die kasten een enorme schoonheid uit, vind ik althans. Geruststellend ook, hoe die robotica stoïcijns altijd haar taak blijft vervullen. Met daartussen dan nog wat goedkope arbeidskrachten uit den verre voor de kleine taakjes.”

Hij haalde de tien medewerkers aan Broeders ook uit het buitenland, Bulgarije. Het zijn ervaren arbeidsmigranten die eerder in anonieme distributiecentra van Hugo Boss werkten, en Nestlé, of in de aardbeienpluk. Verhoeven: “Ja, ik trad echt in de voetsporen van een Nederlandse aspergeboer die naar Bulgarije gaat om daar mensen te vinden! Heel bewust, om dat proces ook eens zichtbaar te maken. We hebben de reis en de casting ook in kaart gebracht in een documentaire.”

Geestdodende handelingen

Die documentaire The recruitment hoort bij het tweede deel van Broeders verheft u ter vrijheid. Dat is te bezoeken in West Den Haag, het ­gebouw waar voorheen de Amerikaanse ambassade zat, schuin tegenover de Koninklijke Schouwburg. In de presentatie-instelling voor hedendaagse kunst overnachten de tien Bulgaren. Elke dag rijdt een wit busje voor om ze naar hun werkplek in een Nederlandse schouwburg te brengen. Hooguit een paar sloffen voor een kamerdeur blijven achter als stille getuigen van hun verblijf.

In de video-installatie laat Dries Verhoeven zijn medewerkers demonstreren hoe de geestdodende handelingen uit vorige betrekkingen nog in hun brein zijn verankerd. Arbeid die meestal buiten ons blikveld wordt verricht en die plaatsvervangende schaamte oproept. Verhoeven: “Ik had hetzelfde met een pakjesbezorger die heel gestrest was en vervelend tegen me deed. Pas toen ik de film Sorry we missed you zag van Ken Loach, bedacht ik hoe ingewikkeld het is om in zo’n wereld te verkeren waarin je als een instrument wordt ingezet. Een systeem dat zó goed is doorgedacht dat mensen zich niet meer kunnen verenigen, zoals de arbeiders vroeger.”

De titel Broeders verheft u ter vrijheid is voor hem een echo uit de tijd toen arbeiders zich aaneensloten om hun situatie te veranderen. Verhoeven: “Ik vond de titel op een langspeelplaat uit de erfenis van mijn oma, De Rooden Roepen van de Stem des Volks. Mijn oma was van CDA-huize en had die plaat niet vanwege het socialistische gedachtegoed, maar omdat ze geïnteresseerd was in zang. Dat zette me aan het denken over arbeid anno nu. We beoordelen zo’n lied op zijn muzikale merites maar de onderliggende boodschap ‘Op de barricade!’ is folklore geworden.”

Broeders verheft u ter vrijheid van Dries Verhoeven: 5, 6 en 7 juni van 14.00 t/m 22.00 uur (diverse tijdsloten) in ITA.
Expositie West Den Haag: 5 juni t/m 15 augustus, wo t/m zo 12.00-18.00 uur, tijdslot reserveren via www.westdenhaag.nl.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden