PlusAchtergrond

De Rijksakademie: van ouderwets kunstonderwijs naar een snelkookpan voor groeidiamanten

De tentoonstelling knoopt op associatieve wijze allerlei thema’s aan elkaar, van protest en atelierwerk tot eten en sport. Beeld Rijksakademie
De tentoonstelling knoopt op associatieve wijze allerlei thema’s aan elkaar, van protest en atelierwerk tot eten en sport.Beeld Rijksakademie

De Rijksakademie van Beeldende Kunsten geniet in kunstenaars­kringen een grote faam. Een uitgestelde jubileumtentoonstelling biedt een blik op de ruim 150 jaar geschiedenis van het instituut.

Het opmerkelijkste voorwerp in de jubileumtentoonstelling Live from the Rijks – 150 Years of Artistic Practice waarmee de Rijksakademie van Beeldende Kunsten haar 150-jarig bestaan luister bijzet, is een brief uit 1893. In krullerige letters wordt daarin de inschrijving aan de Rijksakademie bevestigd van P. Mondriaan, kunstschilder te Amsterdam, die een jaar daarvoor een stipendium had gekregen van koningin Emma. Bijna 130 jaar later draagt Neerlands belangrijkste kunstfonds, dat jaarlijks honderden kunstenaars ondersteunt, Mondriaans naam en behoort de Rijksakademie tot de wereldtop van het kunstonderwijs.

Meer mensen zullen Mondriaan kennen dan de Rijksakademie. Vreemd is dat niet aangezien het instituut is gehuisvest achter een vrijwel altijd gesloten hek in de Sarphatistraat. Een keer per jaar wordt publiek toegelaten, tijdens de RijksOpen. Het kijkje in de keuken is vaak een overdonderende ervaring, die nog eens wordt versterkt door het labyrintische karakter van de voormalige kazerne waarin de ateliers en werkplaatsen zijn gehuisvest.

De Rijksakademie wilde haar 150-jarig bestaan in 2020 aangrijpen om de deur wat wijder open te zetten. Corona gooide echter roet in het eten. Maar tijdens Live from the Rijks, het sluitstuk van een uitgesmeerd jubileumprogramma, zijn bezoekers in elk geval twee maanden lang twee dagen per week welkom.

De tentoonstelling richt de aandacht op het ‘fysieke geheugen’ van het instituut. Vanaf de oprichting in 1870 zijn afgietsels van klassieke beelden en anatomische modellen verzameld voor studiedoeleinden. Daar zijn door de jaren heen materiaalproeven, prototypes en kunstwerken van alumni aan toegevoegd. Het archief bevat kaartenbakken met persoonsgegevens, eindeloos veel dia’s van aanmelders (jaarlijks ruim 1400 voor slechts 20 plekken) en ander historisch materiaal.

Studiezaaltje

Live from the Rijks is samengesteld door kunstenaars Hermann Pitz en Dina Danish, de eerste was dertig jaar lang ‘advisor’, de tweede is alumnus van de lichting 2009-2010. Zij maakten geen keurig chronologisch verhaal maar een associatieve totaalinstallatie die oogt als een stampvol atelier. Zelf noemen ze het een Wunderkammer, naar de rariteitenkabinetten waarin vanaf de zestiende eeuw artefacten, kunstwerken, bodemvondsten en antiquiteiten werden geëxposeerd.

Verwonderen kun je je vooral in de U-vormige constructie in het midden, die aan de buitenkant dienst doet als een soort prikbord en aan de binnenkant nog het meest wegheeft van een studiezaaltje. Naast Mondriaans toelatingsbrief en de pagina uit het Staatsblad van het Koningrijk der Nederlanden (sic) waarin de oprichting van de academie wordt aangekondigd, valt een handgeschreven verklaring uit mei 1936 op. De ondertekenaars zijn tweedejaars studenten die elkaar plechtig beloven tien jaar later een reünie te houden. ‘Zij, die absoluut verhinderd zijn die dag zullen daarvan schriftelijk bericht geven,’ staat aan het eind van het document. Blijkbaar was de Tweede Wereldoorlog nog ver weg.

Gouden greep

Aan de binnenkant van het studiezaaltje hangen opvallend veel vergeelde krantenartikelen uit de late jaren zeventig en vroege jaren tachtig, een periode van grote omwenteling voor de Rijksakademie. Er was in voorgaande jaren stevige kritiek op de opleiding, die schools, traditioneel en kwalitatief ondermaats werd bevonden. Het toenmalige ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk (CRM) wilde de zaak het liefst sluiten, maar een paar visionairs stelden voor de algemene kweekvijver voor aspirant-kunstenaars om te vormen tot center of excellence voor een select clubje groeidiamanten.

In retrospect een gouden greep die niet alleen de Rijksakademie redde, maar het aanzien van het instituut ook enorm vergrootte. Onder studenten was er veel verzet tegen. Zij zagen zo’n elitaire werkplaats als ondemocratisch en het ministerieel besluit om het advies over te nemen als verraad aan de no-futuregeneratie. Veelzeggend is de foto van het bezette academiegebouw met een groot mes in de gevel waar ‘CRM’ op gekalkt staat.

Rondom het studiezaaltje vertellen de volgepakte wanden over het leven op de Rijksakademie en hoe kunstenaars hier gevormd werden en worden, of beter: omgevormd. Want zeker na de omwenteling van de jaren tachtig is een tweejarig verblijf een vaak carrièrebepalende snelkookpanfase waarin kunstenaars de overtreffende trap van hun eigen stem vinden.

Oude deur

De tentoonstelling knoopt op associatieve wijze allerlei thema’s aan elkaar, van protest en atelierwerk tot eten en sport. Een fauteuil die Alex Farrar tijdens de RijksOpen van 2015 aan de wand van zijn studio schroefde vormt een mooi koppel met Kiki Lamers’ schilderij van een theedrinkend naakt op een stoel. Het stuk oude kaas met de tandafdrukken van Kiran Subbaiah combineert lekker met René Blits’ kookboek met kunstenaarsrecepten en Vincent Olinets meterlange sculptuur van een aardbeienijstaart.

Een beetje onopvallend in een hoek staat een oude deur. Hierachter zaten eind negentiende eeuw de deelnemers aan de Prix de Rome, Nederlands grootste staatsprijs die lang onder auspiciën van de Rijksakademie werd georganiseerd. In anonimiteit werkten ze de hele dag aan twee Bijbelse composities en twee naaktstudies, maaltijden werden geserveerd door een luikje. Een wereld van verschil met de kunstenaars die de Rijksakademie nu aflevert, die zich door geen medium laten beperken en als autonoom kunstenaar maar ook als activist, docent, onderzoeker of uitvinder juist deuren openen.

Live from the Rijks – 150 Years of Artistic Practice, t/m 27/11 (donderdags en vrijdags van 14.00 tot 17.00 uur), Rijksakademie van Beeldende Kunsten, Sarphatistraat 470, Amsterdam.

Werk van Paulina Olowska, alumna van 2001-2002, te zien op de tentoonstelling in de Rijksakademie. Beeld Rijksakademie
Werk van Paulina Olowska, alumna van 2001-2002, te zien op de tentoonstelling in de Rijksakademie.Beeld Rijksakademie
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden