Op De arenlezers contrasteerde Millet het werk van de straatarme arenlezers op de voorgrond met de rijkdom van de oogst in de verte, maar gaf hij de drie vrouwen ook heroïsch weer. Schandelijk, vond men toen.

Plus Achtergrond

De radicale Jean-François Millet stond aan de basis van de moderne kunst

Op De arenlezers contrasteerde Millet het werk van de straatarme arenlezers op de voorgrond met de rijkdom van de oogst in de verte, maar gaf hij de drie vrouwen ook heroïsch weer. Schandelijk, vond men toen. Beeld Van Gogh Museum

Op elke Franse rommelmarkt liggen prullen met reproducties van zijn sentimentelere werk, maar Jean-François Millet stond ook aan de basis van de moderne kunst.

De geschiedenis herhaalt zich. Cliché van jewelste natuurlijk, maar deze week weer actueel. Want terwijl boeren in opstand komen tegen vermeend onrecht dat hun wordt aangedaan, opent in het Van Gogh Museum een tentoonstelling met dezelfde thematiek. Alleen speelde deze kwestie al ruim anderhalve eeuw geleden. Toen was de industriële revolutie letterlijk en figuurlijk op stoom gekomen en werd duidelijk dat alle bevolkingsgroepen in Europa ernstig te maken kregen met veranderingen die onomkeerbaar waren.

De kunstenaar die dit onderwerp het meest pregnant in schilderijen wist te vangen, was ­Jean-François Millet (1814-1875), schilder van het boerenleven in de negentiende eeuw. De wortels van Millets fascinatie voor het boeren­leven lagen in zijn jeugd als zoon van een relatief welgestelde boer in Gruchy, een afgelegen dorp aan de Normandische kust. Hij was het oudste kind, dat vaak meewerkte op de boerderij.

Koektrommels

Van 1849 tot zijn dood woonde Millet in Bar­bizon, een dorp aan de rand van het bos van Fontainebleau. Daar vestigden zich meer schilders die het leven op het platteland verkozen boven de stad, maar weinigen kenden het werk op het land zo goed als Millet. Zonder blikken of blozen kon hij een kaarsrechte voor in het land ploegen.

Millet was daarnaast zeer belezen. Hij leerde al vroeg Latijn en Grieks, las Vergilius en Homerus maar ook Shakespeare en de eigentijdse Amerikaanse schrijver Ralph Waldo Emerson. Door zijn religieuze moeder was hij zeer vertrouwd met de Bijbel, wat ook voor zijn werk van pas zou komen.

Millet was ook schilder van sentimenten, wiens schilderijen jarenlang werden gereproduceerd op koektrommels en allerlei andere voorwerpen. Op elke rommelmarkt in Frankrijk kom je tegenwoordig nog de meeste uiteenlopende spullen tegen met reproducties van zijn werk.

Inspirerend

Dat beeld van de sentimentele Millet werd deels gevoed door een postuum gepubliceerde biografie waarin hij werd neergezet als een diep­gelovige en conservatieve schilder. Daardoor werd hij een held voor veel jonge kunstenaars, die op een vergelijkbare manier sympathie hadden voor het eerlijke en eenvoudige bestaan op het platteland.

In het werk van Jules Bastien-Lepage, die door Zola de kleinzoon van Millet en Courbet werd genoemd, zien we vergelijkbare scènes waarin het eenvoudige, harde leven op het land wordt gecombineerd met gewaagde composities. Maar in het Van Gogh Museum ontbreken ­Bastien-Lepage en de naturalisten.

In plaats daarvan presenteert de tentoonstelling de invloed van Millet op het impressionisme en latere avant-gardekunstenaars. Met zijn radicale schildertechniek, en inspirerende verbeelding van het boerenbestaan, werd Millet een voorbeeld voor uiteenlopende kunstenaars als Camille Pissarro, Georges Seurat, Claude Monet, Giovanni Segantini, Winslow Homer, Paula ­Modersohn-Becker, Edvard Munch, Kazimir Malevitsj en Salvador Dalí.

In de tentoonstelling worden de originele schilderijen van Millet omgeven door kunst­werken die daarop geïnspireerd zijn. Soms is die invloed niet letterlijk, sommige kunstenaars maakten exacte kopieën, zoals Vincent van Gogh. Uitgangspunt was dat schilders zich zélf over Millet hebben uitgelaten, niet dat je dat achteraf in het werk zou kunnen lezen.

Speculanten

Het is op zich al heel bijzonder dat die originelen nu in Amsterdam hangen. 108 van de 128 kunstwerken op de tentoonstelling zijn bruik­lenen, waaronder bekende doeken van Van Gogh, die voor de gelegenheid bij andere musea zijn geleend. De schilderijen van Millet waren in de negentiende eeuw al bijzonder in trek bij rijke Amerikaanse verzamelaars, waardoor een deel van het oeuvre zich nog steeds in de VS bevindt.

Dat lag destijds niet lekker in Frankrijk, zeker niet nadat Millets schilderij Het angelus in 1889 op een veiling voor het recordbedrag van 553.000 franc was gekocht door Amerikanen. De kranten spraken er schande van: dit was het definitieve failliet van het kapitalisme. De goede bedoelingen van een nobele schilder werden speelgoed voor speculanten.

Via een omweg kwam het schilderij alsnog in Franse handen, het bevindt zich nu in de collectie van Musée d’Orsay. Dat museum was zeer gul met bruiklenen, want ook andere topstukken als De arenlezers en Van Goghs De siësta (naar Millet) hangen nu in het Van Gogh Museum. Zulke stukken behoren tot de iconen van het ­Parijse museum.

Op De arenlezers turen drie vrouwen tijdens de zonsondergang naar de grond, naar aren die bij de oogst van het graan niet zijn meegenomen door de groep op de achtergrond. Dit werk werd door de boeren als gunst verleend aan de allerarmsten en leverde bijna niets op. Ten tijde van het schilderij stond de praktijk ook ter discussie, omdat boeren vonden dat ervoor betaald moest worden. Millet contrasteert het werk van de arenlezers met de rijkdom van de oogst in de verte, maar heeft de drie vrouwen ook heroïsch weergegeven. Schandelijk, vond men toen.

Gedonder

Zo zien we in het Van Gogh Museum niet de sentimentele Millet, maar een schilder die aan de basis stond van de moderne kunst. Van Gogh schreef in 1884 aan zijn broer Theo: ‘Voor mij is niet Manet doch Millet die essentieel moderne schilder die den horizon opende voor velen.’

Millet wordt gepresenteerd als een radicale schilder die een egalitaire samenleving voorstond. Zijn schilderij Man met hak was buitengewoon controversieel toen het op de Salon van 1863 werd tentoongesteld. Hij schilderde een uitgeputte landarbeider die op zijn hak uitrust terwijl hij onkruid en stenen verwijdert op een onvruchtbaar stuk land. Millet zelf voorvoelde al dat er gedonder van zou komen. Critici ver­geleken Millets landarbeider zelfs met Martin Dumollard, een boer die in de buurt van Lyon een reeks jonge vrouwen had vermoord.

Jean-François Millet, zaaier van de moderne kunst. Van Gogh Museum, tot en met 12 januari.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden