PlusBoekrecensie

De opmars en ondergang van de handelsmetropool Antwerpen

Schaatsers voor de Sint Jorispoort, Antwerpen, Pieter Bruegel (1525-1569) Beeld Sepia Times/Universal Images Gro
Schaatsers voor de Sint Jorispoort, Antwerpen, Pieter Bruegel (1525-1569)Beeld Sepia Times/Universal Images Gro

‘Een oord van verwarring en een broeihaard van ­alle moge­lijke ketterse sekten,’ zo omschreef de hertog van Alva het Antwerpen dat hij aantrof. Ook de Scheldestad was ten prooi gevallen aan de door Nederland voortrazende beeldenstorm, de vernielzucht trof tientallen kerken en kloosters. Filips II ­beschouwde de openlijke godslastering als ­majesteitsschennis. Het harde ingrijpen door de oude ijzervreter Alva luidde het begin van het einde in voor de handelsmetropool. Veel ambachtslieden, kooplui en kunstenaars ­zouden de wijk nemen naar de noordelijke ­handelssteden, Amsterdam in het bijzonder.

Beeldenstorm

Het centrum van Antwerpen met barokke gevels, restaurants en cafés, populair bij ons Nederlanders, heeft weinig van doen met de stad uit zijn boek, waarschuwt Michael Pye in het voorwoord. Waar Pye in zijn vrijwel alom geprezen Aan de rand van de wereld (2015) de duizendjarige geschiedenis van de volken rond de Noordzee probeerde te vangen, legt hij nu de focus op de kortstondige ‘gouden tijd’ van Antwerpen. Een geschiedenis die begint bij het afmeren van de eerste Portugese schepen met specerijen in 1501 en eindigt bij de beeldenstorm in 1566, en de nasleep daarvan.

Het voordeel voor Pye van deze relatief korte tijdsperiode kent ook een nadeel: in de loop der eeuwen zijn er in Antwerpen bij gewelddadige gebeurtenissen veel documenten verloren gegaan. Zoals bij de Spaanse Furie in 1576, waarbij muitende Spaanse troepen rovend, plunderend en moordend door de straten ­trokken. En het nieuwe stadhuis met de stadsarchieven in vlammen opging. Genoodzaakt tot het samenstellen van ‘een mozaïek’ moet Pye het doen met sporen van de Scheldestad in buitenlandse archieven, liedjes, boeken, schilderijen en droedels van ambtenaren op officiële stukken. In het nawoord dekt hij zich vast in voor de omissies: ‘Als excuus kan ik alleen maar aanvoeren dat je zo’n rijk en gevarieerd onderwerp als Antwerpen in de 16de eeuw vanuit honderden invalshoeken moet bekijken en soms via een omweg.’

Informele omgangsvormen

Is de Antwerpse haven nu een grote concurrent van Rotterdam, in de 16de eeuw zagen de Venetiaanse kooplui hun wereldhandelsmonopolie verschuiven naar Antwerpen. De Venetianen waren onder de indruk van de handelssfeer, informele omgangsvormen en de vrijmoedige meisjes. ‘Antwerpen leek een nieuwe manier bedacht te hebben om rijk, beschaafd en gemakkelijk in de omgang te zijn in het hart van de steeds verder uitdijende wereld die Europa leerde kennen,’ stelt Pye. Minder enthousiast waren de Venetianen over het eten: ‘Ze koken één keer per week, en dan voedsel dat zo goedkoop is dat het niet mee zou vallen om nog schrieperiger te leven.’

De gilden hadden in het Brabantse Antwerpen veel minder macht dan in de Vlaamse handelssteden Gent en Brugge. Dat bleek een groot voordeel voor het aantrekken van buitenlandse kooplieden. Bijkomende vondst was de organisatie van twee jaarmarkten, een met Pinksteren en een in oktober. Waar boeren, tuinders, handwerkslieden en handelaren van buiten de stad hun waren vrij mochten verkopen. In 1525 ­constateerde de Venetiaanse ambassadeur ­Gasparo Contarini dat Antwerpen de grote rivaal Brugge volledig had overvleugeld.

Maar ondanks het succes ontbeerde Antwerpen een soort van ontstaansgeschiedenis of legende over de manier waarop de rijkdom en faam was vergaard. Er was wel een Romeins fort geweest aan de Schelde en twee heiligen hadden er actief zieltjes gewonnen. En volgens een mythe had de reus Druon Antigoon bij schippers die geen tol wilden betalen de handen afgehakt. De stad had ook geen hof, bisschop of beroemde edelman. Antwerpen moest zelf uitvogelen wat voor stad het was of wilde zijn. Jan van Gorp probeerde met zijn volgestouwde encyclopedie Origines Antwerpianae (de oorsprong van Antwerpen) de centrale positie van de stad in de wereld te verantwoorden.

Spanningen

Met de Spaanse Furie kwam er een definitief einde aan de kortstondige bloeiperiode. De muitende Spaanse soldaten verstoorden het evenwicht dat de stad zo bijzonder had gemaakt. Alleen de Spaanse kooplieden werden gespaard. Boekhandelaar en drukker Christoffel Plantijn moest drie branden blussen en de muiters minstens negen keer betalen. Veel handelaren en ambachtslieden namen de wijk naar de Noordelijke Nederlanden.

De verschuiving van het economisch hart leverde ook culturele en sociale spanningen op. De uitbundige levensstijl en extravagante kledij van de vluchtelingen botsten met die van de calvinistische noordelingen. De ‘Spaanse Brabanders’ vonden op hun beurt de Hollanders bot en krenterig. Hoewel de emigranten aanvankelijk werden buitengesloten van de bestuurlijke macht, vormden ze de economische motor achter de opkomst van Amsterdam als nieuwe wereldhandelsmetropool.

Antwerpen

Michael Pye
Vertaald door Pon Ruiter en Annemie de Vries 
De Bezige Bij,
€22,99, 400 blz.

De pest als verdienmodel

Ook Antwerpen werd zwaar getroffen door de pest, maar wist er volgens Michael Pye een verdienmodel van te maken door middel van het uitgeven van boeken over hoe om te gaan met de epidemie. Van kloeke Latijnse boeken van artsen tot kleine ‘pestboecxkens’ in de landstaal. Volgens veel van die boeken was de dodelijke ziekte te danken aan de combinatie van verpeste stadslucht, de toorn Gods en de stand van kometen en sterren. De Pestis preservatione ­libellus uit 1565 adviseerde om niet te veel te eten en te drinken, slechte lucht te zuiveren en absoluut geen seks te hebben. Ook ontstond er een handel in officiële certificaten waarmee handelslieden konden aantonen dat ze niet aan de pest leden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden