PlusAchtergrond

De opkomst en ondergang van Adolf Hitler in 450 foto’s

Op een bij een Amsterdams bevrijdingsfeest gemaakte foto is een jongetje verkleed als Hitler. De samenstellers van Adolf Hitler: De beeldbiografie zouden graag weten waar deze foto werd gemaakt.  Beeld Anefo/Nationaal Fotoarchief
Op een bij een Amsterdams bevrijdingsfeest gemaakte foto is een jongetje verkleed als Hitler. De samenstellers van Adolf Hitler: De beeldbiografie zouden graag weten waar deze foto werd gemaakt.Beeld Anefo/Nationaal Fotoarchief

In 450 beelden toont Adolf Hitler: De beeldbiografie de opkomst en ondergang van de dictator. Fotografie was een essentieel onderdeel van de nazipropaganda. Toch moest Hitler er zelf aanvankelijk niets van hebben, omdat hij bang was belachelijk gemaakt te worden.

Peter van Brummelen

Op 26 augustus 1934 hield Adolf Hitler bij fort Ehrenbreitstein aan de Rijn een toespraak voor 400.000 toehoorders. Per schip verplaatste hij zich naar de vesting. Onderweg werd het Nederlandse cruiseschip Juliana Prinses der Nederlanden gepasseerd.

Aan boord van het Nederlandse schip was men verrukt de Führer te zien. Passagiers zwaaiden enthousiast, bij de bemanningsleden ging de rechterarm omhoog. Hitler reageerde met een handgebaar, zien we op een foto die werd gemaakt door een amateurfotograaf die met hem mocht meevaren.

De foto is een van de ruim 450 afbeeldingen in het boek Adolf Hitler: De beeldbiografie. Waarschijnlijk verschenen over geen ander historisch figuur zoveel boeken als over Hitler. Zo bevat de bibliotheek van het Niod Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies in Amsterdam wel 2500 aan hem gewijde titels.

Beladen onderwerp

Voor de beeldbiografie deden de historici Erik Somers en René Kok, beiden verbonden aan het Niod, uitgebreid onderzoek in internationale archieven, vooral in Duitsland en de Verenigde Staten. Dat niet eerder een zo veelomvattend fotoboek over Hitler verscheen, zal met de beladenheid van het onderwerp te maken hebben. Geen zinnig mens kijkt graag naar foto’s van Hitler, niet zo zinnige mensen zouden er juist door gefascineerd kunnen raken.

Van dat laatste gevaar zijn Somers en Kok zich bewust, schrijven ze in hun voorwoord. Tot terughoudendheid bij het samenstellen van de beeldbiografie heeft dat niet geleid: ‘Wij kozen ervoor de dictator die zo bepalend is geweest voor de wereldgeschiedenis onverhuld en in al zijn verscheidenheid te tonen.’

Fotografie was een essentieel onderdeel van de nazipropaganda. Toch moest Hitler er zelf aanvankelijk niets van hebben. Hij mocht als spreker de mensenmenigten in vervoering weten te brengen, van zijn fysiek moest hij het niet hebben. Bang was hij dat fotografen hem belachelijk zouden maken.

Verpersoonlijking van het kwaad

Van officiële nazifotografen, onder wie ‘hoffotograaf’ Heinrich Hoffmann, had hij niets te vrezen natuurlijk. Op hun foto’s, die in belangrijke mate bijdroegen aan de Führermythe, was hij een krachtdadige leider en vaak ook kindervriend. Nooit werd op zulke propagandafoto’s Hitler in verband gebracht met de verschrikkingen van de oorlog.

Maar zelfs Hoffman kon er niet altijd wat van maken. Op een indertijd voor publicatie afgekeurde foto zien we Hitler in de buitenlucht poseren tegen een boom, gehuld in lederhose en met kniekousen aan. De man die toch zo ongeveer de verpersoonlijking van het kwaad is, staat er zo lullig op dat een lach zich nauwelijks laat onderdrukken.

Wie herinnert zich het bevrijdingsfeest?

Met de zelfmoord van Adolf Hitler op 30 april 1945 komt geen einde aan de beeldbiografie. In het laatste hoofdstuk speelt hij op foto’s van na zijn dood een indirecte rol. Daarbij komt ook Amsterdam aan bod. Op een bij een bevrijdingsfeest gemaakte foto is een jongetje verkleed als Hitler. Een witte overjas en een verfpot met kwasten verwijzen naar Hitlers vroegere beroep huisschilder.

Waar precies in Amsterdam de foto op 28 juni 1945 werd gemaakt, hebben Somers en Kok niet kunnen achterhalen. Wellicht herkent een Paroollezer de locatie. En heel misschien herinnert iemand zich zelfs het feest. De onderzoekers horen het graag.

Erik Somers & René Kok: Adolf Hitler: De beeldbiografie (Hollands Diep, 49,90 euro) Informatie over de Amsterdamse foto kan worden gestuurd naar e.somers@niod.knaw.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden