PlusAchtergrond

De nieuwste Bosatlas vertelt het verhaal van de Tweede Wereldoorlog

De bril van Hannie Schaft, de vulpen van Anton de Kom, maar ook kaarten van massa-executies en verspreiding van de Joden over de stad. De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog vertelt het verhaal van ‘75 jaar vrijheid en strijd tegen onvrijheid’.

Het Kattenburgtransport, opgetekend in De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog. Een zeldzaam reisverslag is daarvan bewaard gebleven.

De eerste kaart in De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog is er een van de Eerste Wereldoorlog. Exacter: van ­Europa na de Eerste Wereldoorlog, in 1925. Met onder meer een groot Duitsland, een gebied dat Spaans Marokko heet, het Koninkrijk der Serven, Kroaten en Slovenen, en het eiland Rhodos dat bij Italië hoort.

Die kaart is het uitgangspunt om het verhaal van de Tweede Wereldoorlog te vertellen. Deze nieuwste Bosatlas is tot stand gekomen in samenwerking met het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Voorzitter van dat comité Gerdi Verbeet (ex-voorzitter van de Tweede kamer) legt in het voorwoord uit waarom deze atlas er is gekomen in dit jaar dat we het einde van de Tweede Wereldoorlog herdenken. En dat we ook 75 jaar vrijheid vieren.

‘En we zijn er samen verantwoordelijk voor om vrijheid door te geven aan nieuwe generaties. Zodat de verschrikkingen van toen – onderdrukking, terreur, systematische schending van de mensenrechten, uitsluiting en vervolging, uitmondend in de Holocaust – nooit meer kunnen gebeuren. Maar dan is het wel nodig te beschikken over kennis van wat er gebeurd is.’

Nieuwerwetse karakter

In tien hoofdstukken, van Botsing van ideologieën tot en met Vrijheid wereldwijd?, wordt de Tweede Wereldoorlog in een breed kader geplaatst. Met Nederland als basisland.

Wat meteen opvalt bij het doorbladeren van deze Bos­atlas is het nieuwerwetse karakter. Weinig bladspiegelvullende kaarten als in de ‘oude vertrouwde’ Bosatlas zoals we die kennen van school (De Kleine en De Grote Bosatlas). Overigens werd in 1983 al een Bosatlas uitgegeven, ‘De grote geïllustreerde Bosatlas’, waarin veel tekst en foto’s waren opgenomen, waarmee de atlas meer werd dan enkel een verzameling kaarten. Of neem De Bosatlas van Amsterdam uit 2015, waarin alleen in het tiende hoofdstuk ‘echte’ kaarten (plattegronden) zijn opgenomen.

Voor de landkaartenfreak is deze atlas van de Tweede ­Wereldoorlog misschien een kleine teleurstelling, maar om de kennis van wat er gebeurd is over te dragen, is ook tekst nodig. En met infographics, overzichtskaartjes en ­foto’s wordt zo dat verhaal – dit mag nooit meer gebeuren – verteld.

De kano van de Engelandvaarders

Met het schetsen van de vooroorlogse maatschappij – verzuiling en crisis in Nederland en i het buitenland de opmars van het nationalisme (de zoutmars van Mahatma Gandhi bijvoorbeeld) en het nationaalsocialisme wordt toegewerkt naar waar het voor Nederland echt begint – de Duitse inval op 10 mei 1940. Met gedetailleerde kaartjes over het bombardement op Rotterdam en de strijd op de Grebbeberg.

Het derde hoofdstuk – Bezetting: einde rechtsstaat – is te zien als de kern van de atlas. Hier wordt de bezetting van Nederland en Nederlands-Indië in kaart gebracht. Hier wordt uitgelegd hoe de ­Nederlandse economie dienend moest zijn voor het Derde Rijk, waar in Nederland de meeste collaborateurs woonden, waar verzetsdaden werden gepleegd en waar de naziterreur de meeste slachtoffers maakte. We zien ook de bril van Hannie Schaft (‘het meisje met het rode haar)’, de vulpen van een andere verzetsstrijder; Anton de Kom, en de kano waarmee twee ­Engelandvaarders, de broers Henri en Willem Peteri, in 56 uur vanuit Katwijk naar Sizewell peddelden.

Fietsen en radio’s

Ook het vorderen van fietsen krijgt aandacht (zien we een Duitser op een fiets, dan zijn er nog steeds ‘grappenmakers’ die roepen: “Ik wil mijn fiets terug!”). De Duitsers bleken verwoede fietsenjagers. Volgens de verordening moesten er in Nederland 35.000 worden geconfisqueerd, maar de grijpgrage Duitse soldaten stalen er 40.000. De Amsterdamse bevolking verzette zich en liet zich daarin niet ­onbetuigd. De bezetters wilden hier 8000 fietsen in beslag nemen, ze kwamen slechts tot 3600. (In Groningen was de bevolking dan weer het minst genegen de radio bij de ­bezetter in te leveren.)

Een meer dan treurig hoofdstuk is Uitsluiting, terreur en genocide, dat begint met het weergeven van vooroorlogs Joods Nederland. En de kaart Verspreiding van de Joden over de gemeente (mei 1941) van het Bureau van Statistiek der gemeente Amsterdam, gemaakt in opdracht van de Duitsers. Een kaart met zwarte stippen, waarbij elke stip tien Joodse burgers vertegenwoordigde. Niet moeilijk te raden waar dat voor was.

Verder een kaart van massa-executies door de Duitse Einsatzgruppen, een overzicht van de verschillende soorten kampen in Nederland en de rest van Europa, een tijdlijn over de vervolging in Nederland, en de uit de trein naar Auschwitz ­gegooide briefkaart met daarop de laatste boodschap van ­Etty Hillesum: nog steeds rijzen de haren je te berge bij het tot je nemen van deze gebeurtenissen.

Hollandia-Kattenburg

Bijzonder zijn de twee bladzijden over het zogeheten Kattenburg­transport vernoemd naar regen­kleding­fabriek Hollandia-Kattenburg in Amsterdam die werd geleid door Jacques Kattenburg. Onder het voorwendsel dat ze van ‘communistische sabotage’ werden verdacht, zetten de Duitsers op 11 november 1942 alle 367 Joodse Hollandia-Kattenburgwerknemers en hun families op transport naar Westerbork. Op 30 november werden ze vandaar naar Auschwitz gestuurd. Bijna niemand keerde terug.

Er is, van een onbekend gebleven persoon, een reisverslag bewaard gebleven. Op 1 december schrijft deze: ‘Mijn ervaringen! Van al die praatjes dat: je nieuwe kleren, je goede levensmiddelen, je cigaretten afgepakt worden, is een leugen!’ De trein moest toen nog aankomen in het kamp waar de meesten van de ruim 103.000 Nederlandse Joden in de oorlog werden vermoord.

Vanaf het vijfde hoofdstuk, Einde van de Tweede ­Wereldoorlog (inclusief de bevrijding), gaat de atlas over hoe die oorlog heeft doorgewerkt. Over nieuwe grenzen, dekolonisatie, Israël en Palestina, de Koude Oorlog, protest en terreur en het drama in Srebrenica: was dat nu niet juist wat we nooit meer wilden laten ­gebeuren?

Het boek sluit af met wereldkaartjes over allerlei soorten vrijheid. Wij in Nederland zitten goed, maar in grote ­delen van de wereld is nog veel te winnen. Bij een herdruk lijkt een kaartje over de ‘gevolgen van het inperken van de vrijheid vanwege het coronavirus’ onontkoombaar.

De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog. Noordhoff, €39,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden