Plus

De naoorlogse tocht van Joden naar het beloofde land

Honderden Nederlands-Joodse jongeren trokken kort na de oorlog op krakkemikkige schepen naar Palestina om een nieuw leven op te bouwen. De tentoonstelling Exodus in het Nationaal Holocaust Museum vertelt hun verhaal.

Jaap Pruijm, Samuel Rudelsheim, Marty van Collem en Jacques Kaas op de Exodus richting Palestina Beeld Privécollectie Jaap Pruijm

Na de ontberingen van de oorlog was het voor veel Joden moeilijk de draad van het leven weer op te pakken. Familieleden waren vermoord en bezittingen waren ze kwijt. Veel jongeren besloten naar Palestina te gaan om naar zionistisch ideaal te helpen aan de oprichting van een Joodse staat.

"Amsterdam was je van het. Maar na de oorlog kon ik er niet blijven. Te veel herinneringen. Iemand zei: 'Waarom ga je niet naar Palestina?" zegt Lientje Noach-Polak (1927) uit de Transvaalbuurt, die in de oorlog, op haar broer na, haar hele familie verloor.

De ouders van Marty van Collem (1929-2018), die ook haar zinnen had gezet op een andere toekomst, waren niet erg content met de plannen van hun dochter. Otto Frank, een vriend van de familie, moest eraan te pas komen om haar moeder 'over te halen'.

Illegale tocht
"Mijn moeder zei tegen hem: 'Zeg alsjeblieft dat ze niet gaat.' Maar Otto Frank antwoordde: 'Ze is achttien en kan doen en laten wat ze wil'," vertelt Van Collem in de documentaire Een Rest Keert Weer uit 2014 van filmmaker Ruben Gischler die vijftien Nederlanders over hun reis sprak. Marty van Collem was een van hen.

De Exodus in de haven van Haifa (1945-1948) Beeld Hans Pinn

In een vitrine op de expositie ligt een foto van haar met kaalgeschoren hoofd. Van Collem zat in de oorlog in het concentratiekamp Bergen-Belsen, samen met Anne en Margot Frank. De Russen hadden na de bevrijding vanwege een tyfusuitbraak haar haar afgeschoren.

In 1947 reisde ze samen met haar toenmalige vriend Samuel Rudelsheim in het geheim af naar de Franse zuidkust om zich in te schepen voor de overtocht. Spreken over het vertrek was verboden. De tocht naar het 'beloofde land' was immers illegaal. De Engelsen, onder wiens gezag Palestina stond, hadden strenge immigratiebeperkingen ingesteld voor Joden.

Internationale verontwaardiging
Het tweetal kwam op het schip Exodus terecht, samen met 4500 andere opvarenden. Opgepropt in het ruim waar het benauwd en vies was, ondernamen ze de tocht. Er werd geslapen in houten bedden van 50 centimeter breed, driehoog. "Als je in een kamp bent geweest en je hebt een doel voor ogen, is het te doen," zegt Van Collem in de documentaire.

Jaap Pruijm (1928), die later in Israël zijn naam veranderde in Micha Kenane, zat ook op de Exodus: "Geen mens sprak over het verleden, geen mens." Toen de Exodus vlak bij het beloofde land was, bevolen de Engelsen dat ze er niet in mochten. "Het was verschrikkelijk. Ik kan me herinneren dat ik ongelooflijk heb gehuild."

Ze werden daarop onder dwang naar Europa verscheept. Na maandenlange omzwervingen belandden de opvarenden in de Britse bezettingszone van Duitsland. Het Parool en andere Nederlandse kranten volgden de zaak op de voet: 'Exodus Joden op weg naar Duitsland' schreef Het Parool. De Waarheid: '4000 Joodse refugiés naar Duitsland teruggezonden'.

Max en Lientje in kamp Kiryat Shmuel in Palestina Beeld Privécollectie familie Noach

Veel Holocaustoverlevenden werden opnieuw in voormalige concentratiekampen vastgezet. "De Engelsen kwamen met knuppels aan boord en sloegen ons. Ze brachten ons naar het kamp," vertelt Van Collem, die voor een tweede keer in Bergen-Belsen terecht kwam.

"De barakken waar we hadden gezeten, waren weg. We verbleven in de kazernes waar de Duitsers tijdens de oorlog in hadden gezeten. Het is een van de raarste dingen die me gebeurd is. Dat je in een kamp zit waar je tweeënhalf jaar geleden ook had gezeten. Heel raar."

De actie leidde tot grote internationale verontwaardiging. Uiteindelijk werd op 15 mei 1948 de staat van Israël uitgeroepen.

Van Collem: "Ik geloof dat we iets gedaan hebben waar de hele wereld dood- en doodjaloers op was."

Theodor Herzl
Max Noach (1920-2018), de man van Lientje, in de documentaire: "Ik heb het gevoel dat ik heb meegeholpen aan het uitroepen van de Joodse staat door mijn illegale trip naar Palestina. Ik heb een heel klein stukje meegeholpen."

In de tentoonstelling Exodus. Illegale Palestina-gangers, 1945-1948 zijn interviewfragmenten, foto's, documenten, reisverslagen, en historisch filmmateriaal te zien. Ook komen de ervaringen van een aantal Amsterdamse jongeren aan bod dat meevoer op de schepen Exodus en Theodor Herzl.

Exodus: t/m 6/1 in het Nationaal Holocaust Museum

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden