Plus Beeldende kunst

De Nana’s van Niki de Saint Phalle schuren tegen kitsch aan

Museum Beelden aan Zee toont de Nana’s van Niki de Saint Phalle. De verzameling grote voluptueuze damesfiguren in bonte kleuren schurkt gevaarlijk tegen kitsch aan.

De expositie is niet thematisch of chronologisch; alles staat door elkaar. Beeld Niki Charitable Art Foundation

Het kan heerlijk verfrissend zijn om een kunstwerk van Niki de Saint Phalle (1930–2002) tegen te komen in de openbare ruimte. Vooral haar wereldberoemde Nana’s – grote voluptueuze damesfiguren in bonte kleuren – brengen een glimlach op je gezicht als je ze opeens ergens tegenkomt.

Heel veel sculpturen van De Saint Phalle bij elkaar kan echter ook averechts werken. Dit gevoel van irritatie in Museum Beelden aan Zee, dat met deze vrolijke kunst zijn 25-jarig bestaan viert, komt onverwachts. Had het niet zomers vrolijk moeten zijn, een tentoonstellingszaal vol Nana’s in hun kleurrijke badpakken in een ­museum aan de kust van Scheveningen?

Misschien komt het doordat het wisselvallig oktoberweer is. Misschien komt het doordat je ook te veel Niki de Saint Phalle kunt hebben. Op blauwe plateaus draaien ze rond, als auto’s op een beurspodium. Er zijn grote slangen die om een stoel gewikkeld zijn, kleine olifanten, stiertjes, hondjes en natuurlijk de Nana’s.

De tentoonstelling is niet thematisch of chronologisch ingericht; alles staat door elkaar. Terwijl de ontwikkeling van De Saint Phalles werk toch vaak wordt uitgelegd aan de hand van haar levensloop. Wie alleen al die kleurrijke, levenslustige Nana’s ziet, zou niet vermoeden dat er een duistere periode aan voorafging.

Voor de kunstenaar met de bontgekleurde dames de vrijheid kon vieren, moest ze die eerst veroveren. Ze maakte agressievere werken om los te breken uit een traumatische jeugd (ze werd misbruikt op haar elfde). Ook ontdeed ze zich van een huwelijk dat ze als benauwend ervoer – op haar dertigste verliet ze haar man en twee kinderen om zich aan de kunst te wijden. Eigenlijk deed ze alles om los te breken uit de algemeen beknellende rolpatronen van die tijd.

Boze jonge vrouw

Ze organiseerde bijvoorbeeld zogenoemde Tir-performances, waarbij ze met een geweer op haar schilderijen schoot, op zakjes met gekleurde verf die daardoor open spatten. In 1999 verklaarde ze dit werk als volgt: “In 1960 was ik een erg boze jonge vrouw. Boos op mannen en hun macht. Ik voelde dat zij me hadden beroofd van de vrije ruimte waarin ik mezelf kon ontwikkelen. Ik wilde hun wereld veroveren, mijn eigen geld verdienen. Boos op mijn ouders, die mij naar mijn gevoel hadden opgevoed voor de huwelijksmarkt. Ik wilde ze laten zien dat ik iemand was, dat ik bestond en dat mijn stem en mijn schreeuw van protest als vrouw belangrijk waren. Ik was klaar om te doden.”

In 1964 tekende ze de zwangere vrouw van een collega-kunstenaar, en daarin vond zij inspiratie voor haar Nana’s: grote vrouwenfiguren met prominente vrouwelijke rondingen, die dansen en springen en vrij zijn.

Eerst maakte ze die van stof en wol, daarna van gips en uiteindelijk van polyester, waardoor haar beelden ook geschikt werden voor buiten.

De expositie is niet thematisch of chronologisch; alles staat door elkaar. Beeld Niki Charitable Art Foundation

Ze bezingt de vrouwelijke vorm, en met haar zwartgekleurde Nana’s maakte ze een duidelijk statement in de tijd van de Amerikaanse Civil Rights Movement. Niki de Saint Phalle ziet de Nana’s als haar bijdrage aan de vrouwenemancipatie, ze wilde laten zien dat vrouwen godinnen zijn. In navolging van Black Power spreekt ze zelfs van Nana Power. In Le poète et sa muse (ca. 1973) ligt die symboliek er nogal dik bovenop. Een man in een stemmig zwart pak met grijs-blauw gestreepte stropdas, zijn ogen kijken triestig, torst een vrouwenfiguur die versierd is met de felste kleuren en haar armen als vleugels uitstrekt.

Die nieuwe vrolijke stijl was niet alleen geschikt voor vrouwenfiguren, maar eigenlijk voor alles. En daar wringt de schoen, want één bontgekleurde koe is leuk, maar plaats je er meerdere bij elkaar, dan schurkt het gevaarlijk tegen kitsch aan. Het oog kan zo van die glanzende, gladde oppervlaktes wegglijden.

Water spuitende tieten

Dan wordt het pas weer echt interessant als De Saint Phalle over de top gaat. Als ze een fontein maakt met vier Nana’s met water spuitende tieten. Als ze een Nana volplakt met glimmende spiegels, zoals bij Le champignon magique (1989), en dan daarbovenop ook nog een machine van Jean Tinguely laat bevestigen. Als een grote blauwe kat beschilderd met bloemetjes eigenlijk een plantenbak is (jammer dat er geen planten in de tentoonstelling zijn).

De onafhankelijke Niki de Saint Phalle was ook niet vies van commercie. Eind jaren zestig ontwikkelde ze opblaasbare Nana’s, die ze verkocht als ballonnen. Ze ontwikkelde een parfum en verkocht werk in oplage om de aanleg van haar magnus opus, haar eigen beeldentuin op een landgoed in Toscane, te kunnen bekostigen. Het private Museum Beelden aan Zee heeft als knipoog een giftshop in de tentoonstellingsruimte geïntegreerd.

Niki de Saint Phalle aan Zee. Een ode aan de vrouw, t/m 1/3, Museum Beelden aan Zee, Scheveningen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden