PlusAchtergrond

‘De muzikale mens’ maakt een reis van de eerste toon tot Whitney Houston en K-pop

De mensheid zonder muziek is ondenkbaar. Zij is een van haar belangrijkste wapenfeiten. Musicoloog Michael Spitzer maakt in zijn boek De muzikale mens een reis door de lange geschiedenis van de muziek. Van de allereerste toon tot een computersymfonie.

K-popband Wanna One tijdens een optreden in juni in Seoel.  Beeld Han Myung-Gu/WireImage
K-popband Wanna One tijdens een optreden in juni in Seoel.Beeld Han Myung-Gu/WireImage

De eerste noot op aarde? Een e. Zij werd voortgebracht door een sabelsprinkhaan, zo’n 165 miljoen jaar geleden. Een fossiel van zo’n insect, gevonden in Mongolië, bracht Chinese wetenschappers op het idee hoe de sabelsprinkhaan dat deed. Hij wreef met een zaagrand van de ene vleugel tegen een plectrum op de andere. En wat te denken van het liefdesleven van een mug? Als hij op zoek is naar een maatje produceert hij met zijn vleugels een geluid met een frequentie van 600 Hertz, het equivalent van een D. ‘’Alles wat wij zingen is daar slechts een voetnoot bij,’’ zegt Michael Spitzer, auteur van De muzikale mens. Zijn muziek mag dan wel die van dieren overstijgen, ook zonder de mens blijft de aarde een muzikale planeet.

Walvismuziek

De Britse hoogleraar, verbonden aan de universiteit van Liverpool, schetst een lange tijdbalk voor muziek. Die begint met trilling. Dankzij vibratie kunnen bijvoorbeeld sprinkhanen, walvissen en mensen horen, onder wie dove musici als de Schotse slagwerker Evelyn Glennie. Met de sabelsprinkhaan uit de Jura-tijd, 165 miljoen jaar geleden, komt de trilling erbij. Honderd miljoen jaar later volgt de melodie. Het oudste fossiel van een syrinx (het stemorgaan van vogels) is van een eendachtige vogel, gevonden in Antarctica.

Het vierde belangrijke moment kondigt zich aan 50 miljoen jaar geleden, voordat homo sapiens zich meldt. Er ontstaat een muzikale cultuur, liederen kunnen veranderen. Er wordt een ‘traditie’ opgebouwd. Een voorbeeld is de walvismuziek. Hun liederen zijn langer, rijker en ‘meer liedachtig’ dan die van vogels, aldus Michael Spitzer. Hun liederen worden gebruikt voor een soort culturele uitwisseling. Maar de mens zingt het hoogste lied. Dat is te danken aan de ontwikkeling van het menselijk lichaam. Die geeft hem het unieke vermogen om ritme te begrijpen en na te bootsen. Muziek speelt een belangrijke rol in het opgroeien van de mens. Bovendien leert hij zichzelf om gereedschappen te maken. Daarmee kunnen instrumenten worden gemaakt.

Eerste toonladder

Volgens Spitzer is het vroegst bekende muziekinstrument zo’n 40.000 jaar oud. Het is gevonden in Geissenklösterle, in Zuidoost-Duitsland. Het gaat om een fluit, gemaakt van bot van een gier. De vijf gaten vormen een toonladder, ver voor de ontwikkeling van de eerste ‘officiële’ toonladder, die van de Italiaanse monnik Guido van Arezzo in de elfde eeuw.

Volgens Michael Spitzer is de Soemerische prinses en hogepriester Enheduanna (2285-2250 voor Christus) de oudste componist in de wereldgeschiedenis. Zij stichtte met lied en gedicht de Babylonische godsdienstige muziektraditie die een inspiratiebron werd voor joodse psalmen, de hymnen van Homerus en ja, ook voor Johann Sebastian Bach. In zijn cantate Wachet auf, ruft uns die Stimme doet hij een beroep op het gedachtegoed van Enheduanna, aldus de Britse musicoloog. Net als Ludwig van Beethoven aan het einde van zijn Zesde Symfonie teruggrijpt naar Afrikaanse muziek- en dansinvloeden waarmee Europa in de 15de eeuw kennis maakte. Het zijn twee van de vele intrigerende passages die Spitzer opstapelt in De muzikale mens. Hij schetst dat de doedelzak oorspronkelijk een instrument uit het Midden-Oosten is, springt even vlug van Whitney Houston naar Richard Wagner als van muziek van de Azteken naar K-pop.

Whitney Houston in 1988. Beeld Getty Images
Whitney Houston in 1988.Beeld Getty Images

Ons muziekleven is verschraald

Dat de mens door de eeuwen heen anders omgaat met muziek, legt ook de coronacrisis bloot. Aanvankelijk is muziek een vast onderdeel van ons dagelijks leven, ‘een weergave van de harmonie in een samenleving’, aldus de musicoloog. Als livemuziek opdroogt door lockdowns, blijkt hoe het muziekleven van de mens is verschraald. Om te genieten van muziek is hij afhankelijk geworden van een kleine groep die muziek maakt, terwijl muziek vroeger oraal werd doorgegeven van generatie op generatie. Een traditie die een muziekcultuur overigens kwetsbaar maakte.

Zo weten we niets meer van de muziekcultuur van de Maya’s en de Azteken omdat de Spaanse veroveraars die overlevering letterlijk een kopje kleiner maakte. De omslag kwam toen de musicus werd gecreëerd, er een speciale groep kwam die muziek kon maken. Bovendien kwam er muziek op papier die speciale training behoefde. De geschiedenis van muziek zat niet langer ín de mens, maar is te zien op muziekpapier. Dat bijvoorbeeld de grootste aria’s van Giuseppe Verdi afkomstig zijn uit liederen van Napolitaanse vissers die geen noot konden lezen, raakte in de vergetelheid.

Golden Record

Het mooiste bewijs dat muziek veel zegt over de mens, is de Golden Record aan boord van de Voyager 1 die in 1977 door Nasa werd gelanceerd, met 27 voorbeelden van aardse muziek. De variëteit is indrukwekkend. Behalve Bachs Brandenburgs Concert Nr. 2 staat er onder meer percussie op uit Senegal, Javaanse gamelanmuziek en Johnny B. Goode van Chuck Berry. Volgens Spitzer bewijst de langspeelplaat dat ‘muziek in essentie menselijk is en dat zij ons menselijk maakt’. “Muziek is onlosmakelijk verbonden met ons ontstaan als soort.”

In 'De muzikale mens' maakt Michael Spitzer een reis door de lange geschiedenis van de muziek. Beeld
In 'De muzikale mens' maakt Michael Spitzer een reis door de lange geschiedenis van de muziek.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden