Plus

De maat is vol voor pianist Louis van Dijk

Vermaard pianist Louis van Dijk (76) is ziek. Op 11 september geeft hij zijn laatste avondvullende concert, in de aanloop naar Wereld Alzheimer Dag.

'Ik wil dat mensen van me houden. Dat gevoel heb ik altijd gehad, als kind al' Beeld Jan van Breda

Pianist extraordinair Louis van Dijk heeft alzheimer. ­Omdat er ook nog wat ander serieus ongemak in het spel is (kanker op het sleutelbeen en longkanker), heeft hij in samenspraak met zijn vrouw Aleid (78) besloten een punt te zetten achter zijn 56 jaren omspannende carrière.

Op 14 september geeft hij zijn afscheidsconcert in Loosdrecht, de plek waar op 21 september 1961 die carrière een vliegende start maakte. Als pianist van het Trio Louis van Dijk, met Cees Hamelink op bas en Harry ten Siethoff op drums, won hij die dag het Loosdrecht Jazz Concours. Van dat concert is ooit een ep verschenen, met daarop ­onder meer It don't mean a thing en Straight, no chaser.

"Op 14 september maak ik de cirkel rond, ja. Ik blijf daarna nog wel spelen en optreden hoor, maar achter avondvullende concerten zet ik een punt. Korte dingetjes blijf ik doen zolang het nog gaat."

Is het niet wat vroeg voor een afscheidsconcert?
"Nee, daar is over nagedacht."

"Het moet kwalitatief van niveau blijven," zegt Aleid van Dijk. "Wat we ten koste van alles wilden vermijden was dat het zo zou worden als bij Ramses Shaffy of Rita Reys, dat je met het zweet in je handen zat te luisteren.

Louis speelt nu miniconcertjes. Na afloop zit iedereen met tranen in de ogen. Perfect. Maar het gedoe willen we niet meer. Het reizen, het eten, het praten met Jan en alleman - die energy drain is niet meer op te brengen."

Louis: "Ik heb de behoefte ook niet meer."

Aleid: "Op 11 september speelt hij in de Kleine Zaal van Het Concertgebouw, een avond die is georganiseerd door VU medisch centrum, in de aanloop naar Wereld Alzheimer Dag later die maand. Kijk, dát is leuk."

Tijdens het afscheidsconcert in Loosdrecht zal Van Dijk voor de pauze als solist optreden. Na de pauze voegen ­Peter Beets, Han Bennink, Anton Goudsmit en Ernst ­Glerum zich bij hem. "Ik verheug me daar enorm op," zegt Van Dijk.

Best pikant dat Van Dijk gaat spelen met Bennink. In de jaren zestig en zeventig, toen de Nederlandse jazzwereld nog ernstig gepolariseerd was, bevonden beiden zich in tegengestelde kampen.

Van Dijk wuift die notie weg. "Ach nee, joh. Han hield ook erg van swingen. En hij kreeg van die rare dingen die hij met Misha Mengelberg deed echt geen tranen in de ogen, hoor. Hij vond dat leuk, omdat hij ook een clowneske kant heeft.

Tegenwoordig zijn die tegenstellingen er niet meer. Via Arvo Pärt houdt de wereld weer van droommuziek en van eclecticisme. Nou, ik ben zelf altijd al eclectisch geweest. Eclectisch en elastisch."

Hij vat z'n leven even samen in een mooie metafoor. "In de muziek loop je op een heel smal rotspad. Aan je rechterhand gaapt het ravijn van de commercie. Aan de linkerkant heb je de rotswand van je muzikale geweten. Het is af te raden met je hoofd tegen die rotswand aan te blijven stoten, maar je wilt ook niet in dat ravijn storten. Het is dus zaak een goede middenweg te vinden.

Dat heb ik altijd nagestreefd. En als je dat doet, gaat het publiek blij naar huis."

Is publiek belangrijk voor u?
"Ja. Ik wil dat de mensen van me houden. Dat gevoel heb ik altijd gehad. Als kind al. De gedachte dat je de meiden je nest in kon spelen, beviel me zeer. Niet dat ik dat ooit deed, maar ik zou me niet heftig hebben verzet als het was gebeurd.

Ik speel met publiek ook anders dan zonder. Als ik hier in m'n eentje zit te improviseren, doe ik dingen die ik in een volle zaal nooit zou doen.

Voor een publiek speel ik omarmender, sturender, verleidender. In je eentje zak je steeds verder in jezelf weg. Je speelt egoïstischer."

Wanneer merkte u dat er alzheimer in het spel is?
"Ik merkte zelf niks. Maar Aleid wel."

"Louis is zeven jaar geleden geopereerd aan slokdarmkanker," zegt Aleid. "Een ingrijpende operatie, met zeven uur narcose. Daar krijg je op oudere leeftijd een klap van. Lichamelijk herstelde hij goed, maar geestelijk niet, vond ik.

Het is een sluipend proces. Ik merkte op een gegeven moment dat hij niet meer reageerde zoals vroeger. Minder sociaal alert was. Dan liet hij míj liet kiezen naar welke film of welk restaurant we zouden gaan, terwijl hij dat voorheen zelf zou hebben gedaan. Zijn initiatief verdween, net als zijn vermogen vooruit te denken.

Ik zag het aan kleine dingetjes. En dat werd steeds sterker. Na een geriatrisch onderzoek in de VU, in augustus 2017, kwam de diagnose dat het alzheimer was. We hebben sindsdien naar een andere woning gezocht. En nu hebben we een fantastische plek gevonden in het Rosa Spier Huis."

"Het klinkt zo oud, hè?" zegt Van Dijk. "Maar ik heb ­nergens last van."

Ook niet als u musiceert?
"Nee, niet dat ik weet."

Of als u improviseert?
"Volgens mij niet."

Wat is dat eigenlijk precies, improviseren?
"Je gaat zitten en je speelt iets wat je van tevoren niet wist dat je zou spelen. Je moet daarbij niet nadenken, maar wel alert zijn op de valkuilen die je voor jezelf graaft. Want dat gebeurt.

Je loopt in het donker door het bos. En als je bijna over een tak struikelt, of dus een foute noot speelt, moet je die noot acht maten later herhalen, waarmee je hem verheft tot een nieuw muzikaal uitgangspunt. En dan was het dus geen foute noot. Maar ik ga daar niet naar op zoek."

U hebt een rugzak vol repertoire waaruit u kunt putten.
"Zeker. Dat doe ik soms bewust. Dan speel ik iets in de stijl van Bach, Brahms of Schumann, die ik trouwens hoger heb zitten dan Schubert. Wat me erg goed ligt, zijn de impressionisten."

"Dat vind ik Louis op zijn mooist," zegt Aleid.

Louis: "Die dromerigheid past bij me. Op m'n eind­examen heb ik Ravels Pianoconcert in G gespeeld. Het mooiste stuk dat ooit is geschreven."

De verslaggever durft het bijna niet te vragen, maar Louis van Dijk heeft niet veel aanmoediging nodig.

Hij zet zich aan zijn prachtige Bösendorfer en speelt, uit het hoofd, het Adagio assai uit Ravels pianoconcert. Of de verslaggever toen tranen in de ogen kreeg, blijft geheim.

Concert om niet te vergeten, 11 september, Het Concert­gebouw. De opbrengst van het concert gaat naar weten­schappelijk onderzoek van VUmc Alzheimercentrum.

Louis van Dijk Beeld Jan van Breda

Alzheimer en muziek

In Nederland lijden 270.000 mensen aan de ziekte van Alzheimer. Het is hier doodsoorzaak nummer 1. Neuropsycholoog Erik Scherder geeft uitleg.

"Alzheimer is een afname van de cognitieve functies, die mogelijk gepaard gaat met verandering van gedrag en emotie. Het is een progressieve, terminale ziekte. Mensen bij wie alzheimer is vastgesteld, leven gemiddeld nog acht jaar. Dat kan langer zijn, maar ook korter. Het is niet te genezen, maar er worden wel vorderingen gemaakt.

Het is denkbaar dat we er in de nabije toekomst grip op krijgen.
Uit een fenomenaal onderzoek van Jörn-Henrik Jacobsen, in 2015 gepubliceerd in het tijdschrift Brain, blijkt dat de motorische gebieden in het brein die tijdens de zwangerschap al actief zijn, je hele leven doorstaan, tot je laatste snik. Daar ­bevindt zich ook de opslag van het ­geheugen voor muziek.

Topmusici hebben in hun brein netwerken aangelegd die gewone mensen niet hebben, waardoor ze op de automatische piloot, dus subcorticaal, heel lang nog veel kunnen. Ze beschikken over een enorme cognitieve reserve.

Je kunt risicofactoren als hart- en vaatziekten intomen door een actieve en ­positieve levensstijl.

Door ergens moeite voor te doen - héél belangrijk! - en sociale contacten te onderhouden. Ook daar is onderzoek naar gedaan. Als de hele wereld daaraan zou voldoen, zou dat in 2050 14,6 miljoen alzheimerpatiënten schelen. Leefstijl heeft dus effect op het risico dat je de ziekte krijgt."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden