Plus Voorpublicatie

De levensstrijd van dat meisje uit dat dorpje

Murat Isik schreef het Boekenweekessay Mijn Moeders Strijd voor de Boekenweek, die volgende week begint. Over een jonge vrouw uit een klein dorp die niet hetzelfde pad wil bewandelen als de generatie voor haar, maar hogerop wil komen. Een voorpublicatie.

Murat Isiks lievelingsfoto, met zijn moeder. Beeld -

Ik heb me altijd afgevraagd waarom mijn moeder zo anders is dan de vrouwen in haar familie en omgeving, waarom zij wél een emancipatiestrijd heeft gevoerd. Lange tijd had ik geen antwoord op die vraag. Ik wist alleen dat mijn moeder zich voor mijn zus en mij had opgeofferd en dat ze haar handen altijd vol had gehad aan mijn vader, die maar niet wilde deugen. Ik wist niet wat eraan vooraf was gegaan, noch wat haar had aangespoord zich te emanciperen.

Ik wilde haar beter gaan begrijpen, haar beweegredenen werkelijk doorgronden en de gaten opvullen in het verhaal over haar leven dat zich in mijn hoofd had gevormd. Ik wist dat ik daarvoor uitgebreid met haar in gesprek zou moeten gaan.

Hogerop komen
Wat ik niet wist, en waar ik gedurende het schrijfproces achter kwam, is dat ik ook mezelf en mijn relatie met mijn moeder moest bevragen, omdat de manier waarop wij ons tot elkaar verhouden nauw samenhangt met haar strijd. En zo vond er een onverwachte zelfanalyse plaats die mij onvermoede inzichten gaf.

Door de vele gesprekken met mijn moeder werd ik me ervan bewust dat een deel van haar strijd zich afspeelde in een tijd waarin mijn zus en ik nog niet bestonden, in een tijd waarin mijn moeder nog geen moeder was, maar een jonge vrouw, een tiener, een meisje. Ze wilde als jonge vrouw niet hetzelfde pad bewandelen als de generatie voor haar, maar hogerop komen.

Ze was eenzaam in haar strijd; er was geen vrouwenbeweging waar ze zich bij kon aansluiten, er waren geen medestanders, noch had ze een rolmodel. Leven was overleven voor haar, maar altijd voelde ze dat de wereld groter moest zijn dan het kleine dorp en het verstikkende milieu waarin ze zich bevond, de patriarchale cultuur waarin alle belangrijke besluiten door mannen worden genomen en vrouwen ondergeschikt zijn.

Ik weet nu dat er altijd een plan was, een plan dat ze noodgedwongen regelmatig bijstelde en dat richting gaf aan haar strijd en leven. Dat ze altijd moest manoeuvreren, haar wanhoop trotserend en een vastberadenheid aan de dag leggend die waarschijnlijk weinig anderen kunnen opbrengen. En ik weet nu hoe ze tegen alle verwachtingen in de vrouw is geworden die ze nu is.

Stenen van honing
'Ik ben teruggekeerd uit de dood.' Het zijn woorden die mijn moeder vaak gebruikt als het over haar kinderjaren in het dorp gaat. De naam van haar geboortedorp klinkt poëtisch: Kemere Hemgini.

De betekenis ervan is ook poëtisch: stenen van honing. Maar haar geboortedorp in het oosten van Turkije was allesbehalve dat: het was een armoedig en stoffig dorp zonder stromend water of elektriciteit. Een van God verlaten plek met zo'n vijftig stenen huizen, waar ongeletterde boeren met hun kinderen en vee leefden en een overlevingsstrijd voerden.

Murad Isik met zusje en moeder. Beeld -

Elke winter stierven er veel kinderen aan onschuldige kinderziektes omdat het dorp niet beschikte over medicijnen, laat staan dat een van de dorpelingen geschoold was in de geneeskunde.

Overlevers
Mijn moeder was het tiende kind van haar ouders, eenvoudige Zaza's die het grootste deel van hun leven geen Turks spraken en decennialang de streek, waar verder Koerden en Armeniërs leefden, niet zouden verlaten. Elf kinderen zou mijn grootmoeder baren, maar mijn moeder was slechts een van de drie die zouden blijven leven.

De andere twee 'overlevers' zijn haar oudere broer Hasan en haar zusje Sevgi, een nakomertje dat tien jaar na mijn moeder ter wereld kwam. De acht andere kinderen werden door verschillende ziektes en verwoestende aardbevingen niet ouder dan vijf jaar.

De mens was in Kemere Hemgini - ver weg van het gezag in Ankara, de moderniteiten van Istanboel en de beschaving van Izmir - overgeleverd aan de onbarmhartige natuur. Een gezegde dat veel verklaart over de positie van kinderen in die tijd en streek, luidt: als een kind honger heeft, eet het maar zijn eigen snot op.

Kinderen waren er in overvloed, net als hongerig vee, maar konden hun ouders ook zo weer ontvallen 'als het Gods wil was', of wanneer het noodlot hen had gevonden.

De gezichten van de overleden kinderen zijn inmiddels vervaagd, en zelfs hun namen zijn voorgoed vergeten, weet ik uit de gesprekken die ik, als onderdeel van de research voor mijn debuutroman Verloren grond, met mijn moeder heb gevoerd.

Een degelijke Turkse naam
Mijn moeder werd geboren op 3 april 1953. Bij haar geboorte kreeg ze de Zazanaam Agç¿k. Zo werd ze de eerste acht jaar van haar leven genoemd, tot er op een dag een Turkse leraar naar het dorp kwam om de kinderen Turks te leren en hun een gevoel van nationalisme bij te brengen.

Murad Isik met zusje en moeder Beeld -

Klaarblijkelijk ging zijn taak verder, want hij veranderde ook de namen van sommige Zazakinderen die te weinig Turks klonken. Mijn moeder, besloot hij, zou voortaan Aynur heten, een degelijke Turkse naam die 'maanlicht' betekent. Tijdens een van de ijzige winters in de jaren vijftig was mijn moeder eens zo ziek dat haar ouders alle hoop hadden opgegeven.

Ze had hoge koorts en lag dagen te ijlen in de ruimte naast de stal die voor woonkamer moest doorgaan. De haard in het midden van het vertrek verspreidde nauwelijks genoeg hitte om het gezin warm te houden.

Murad Isik met zusje en moeder Beeld -

Mijn moeder hoorde, in een helder moment, haar vader huilen. Toen niet veel later ook haar strijdvaardige moeder begon te snikken, wist ze dat haar einde nabij was. "Het leek of mijn ziel mijn lichaam al had verlaten." Maar mijn moeders lot bleek anders dan dat van haar onfortuinlijke broers en zussen. "Het was een wonder, maar na een paar dagen begon ik aan te sterken."

Wanneer ze er ruim een halve eeuw later over vertelt, is in haar ogen nog iets van die heftige levensstrijd te zien. En ineens treft het me: mijn moeder is die strijd sindsdien blijven voeren, haar hele leven lang.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden